Şahid ifadələrinin aldadıcı təbiəti: Məhkəmə psixologiyası və “Yalançı xatirələr” fenomeni

Faktum.az xəbər verir ki, məhkəmə zalında şahid kürsüsünə əyləşən bir şəxsin “Mən bunu öz gözlərimlə görmüşəm və dəqiq xatırlayıram” deməsi əsrlər boyu ən etibarlı sübut hesab olunub. Lakin müasir məhkəmə psixologiyası və neyro-biologiya sahəsində aparılan araşdırmalar dəhşətli bir həqiqəti ortaya qoyur: insan beyni bir kamera kimi hadisələri olduğu kimi lentə almır. Əksinə, yaddaşımız hər dəfə xatırladığımız an yenidən yazılan, dəyişdirilən və hətta heç baş verməmiş hadisələrlə doldurula bilən elastik bir strukturya malikdir. Psixologiyada buna “Yalançı xatirələr” (False Memories) fenomeni deyilir.

Yalançı xatirələr insanın həqiqətən baş verdiyinə bütün qəlbi ilə inandığı, lakin əslində heç vaxt yaşanmamış və ya tamamen təhrif olunmuş təcrübələridir. İnsan beyni yaddaşdakı boşluqları sevmir. Bir hadisəni xatırlayarkən beyində çatışmayan detallar olduqda, o, şüuraltı olaraq həmin boşluqları məntiqə uyğun ehtimallarla, sonradan eşidilən sözlərlə və ya xəyali vizual görüntülərlə tamamlayır. Nəticədə insan öz beyninin uydurduğu bu yeni senarinin yalan olduğuna deyil, tamamilə real olduğuna səmimi şəkildə inanır. Bu, bilərəkdən yalan danışmaq (fırıldaqçılıq) deyil, beynin öz sahibini aldatmasıdır.

Bu fenomenin məhkəmə sistemindəki nəticələri bəzən faciəvi olur. İstintaq zamanı polisin və ya vəkilin verdiyi yönləndirici suallar, şahidin şübhəlinin fotosunu dəfələrlə görməsi və ya mətbuatda çıxan xəbərlər şahidin yaddaşına birbaşa müdaxilə edir. ABŞ-da “İnnocence Project” (Günahsızlıq Layihəsi) çərçivəsində DNT analizləri vasitəsilə bəraət alan və illər sonra həbsdən buraxılan yüzlərlə günahsız insanın 70%-dən çoxunun məhz yanlış şahid ifadələri və yalançı xatirələr səbəbindən məkum edildiyi ortaya çıxıb. Şahidlər məhkəmədə yalan demirdilər; onlar beynin onlara təqdim etdiyi yalançı xatirəyə tam şəkildə inanırdılar.

Müasir hüquq psixologiyası bu risklərin qarşısını almaq üçün şahidlərin dindirilməsi protokollarını köklü şəkildə dəyişməyi tələb edir. Yönləndirici sualların qadağan edilməsi, şübhəlinin tanınması prosesinin neytral şəxslər tərəfindən aparılması və təzyiqsiz sorğu-sual metodları insan beyninin bu zəifliyini minimuma endirmək üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Yaddaşımız sarsılmaz bir arxiv deyil, üzərində davamlı düzəlişlər edilən bir qaralamadır.