Ağrı hissinin anatomiyası və ağrısız həyatın gizli fəsadları

Faktum.az xəbər verir ki, gündəlik həyatda hər birimiz ağrıdan qaçmağa, onu yüngülləşdirməyə çalışırıq. Lakin psixoloji və fiziki cəhətdən narahatlıq yaratsa da, ağrı hissi əslində təkamülün bəşəriyyətə bəxş etdiyi ən vacib müdafiə mexanizmidir. Bədənimiz zədələndikdə, yandıqda və ya xəstələndikdə ağrı bizə “Dayan!”, “Diqqət et!” və ya “Müalicə olun!” siqnalını verən bir xilaskardır. Bəs bu mürəkkəb siqnalizasiya sistemi hüceyrə səviyyəsində necə çalışır və niyə bəzi insanlar anadangəlmə olaraq heç vaxt ağrı hissi keçirmirlər?

Ağrı hissinin yaranması və beynə ötürülməsi prosesi dəqiq tənzimlənən neyron zənciri vasitəsilə gerçekleşir. Bədənimizin hər bir toxumasında (dəridə, əzələlərdə, oynaqlarda və daxili organlarda) nositseptor (nociceptor) adlı xüsusi sinir ucları yerləşir. Dərimiz kəsildikdə, yandıqda və ya zərbə aldıqda, zədələnmiş hüceyrələr müxtəlif kimyəvi maddələr (məsələn, histamin, bradikinin, prostaqlandinlər) ifraz edir. Bu kimyəvi maddələr nositseptorları aktivləşdirir və zədələnmə faktını elektrik siqnalına çevirir. Elektrik siqnalı sinir lifləri vasitəsilə saatda 100 kilometrdən çox sürətlə əvvəlcə onurğa beyninə, oradan isə beynin mərkəzi hissəsi olan talamusa çatdırılır. Talamus bu məlumatı beynin qabıq hissəsinə (somatosensor qabığa) və emosiyalara cavabdeh olan limbik sistemə ötürür. Məhz bu mərhələdə beyin siqnalı emal edir, zədələnmənin yerini, şiddətini təyin edir və biz həmin an “Ağrı!” hiss edirik.

Bəs necə olur ki, dünyada bəzi insanlar heç vaxt bu dəhşətli hissə maruz qalmırlar? Tibb elmində Anadangəlmə Ağrıya Hissiyyatsızlıq (Congenital Insensitivity to Pain – CIP) adlanan bu nadir genetik pozuntu nəticəsində insanlar doğulduqları andan etibarən fiziki ağrını tamamilə hiss etmək qabiliyyətindən məhrum olurlar. Bu vəziyyətə əsasən SCN9A geni kimi müəyyən genlərdə baş verən mutasiyalar səbəb olur. SCN9A geni sinir hüceyrələrində natrium kanallarının (Nav1.7) kodlaşdırılmasına cavabdehdir. Bu kanallar zədələnmə siqnalının elektrik impulusu kimi sinirlər boyunca hərəkət etməsini təmin edən ana “açarlar”dır. Mutasiya nəticəsində bu kanallar işləmir və nositseptorlar zədələnməni qeydə alsa da, siqnal onurğa beyninə və beynə çata bilmir.

Xaricdən baxıldıqda ağrı hissinin olmaması bir “supergüc” və ya böyük rahatlıq kimi görünə bilər, lakin bu diaqnozla doğulan insanlar üçün həyat tam bir kabusa çevrilir. CIP xəstəliyi olan körpələr dişləri çıxarkən öz dillərini, dodaqlarını və ya barmaqlarını çeynəyərək ağır zədələyirlər. Böyüdükcə bu insanlar sümük sınmalarını, daxili qanaxmaları, kor bağırsaq (appendisit) iltihabını və ya yanıqları hiss etmirlər. Ağrı xəbərdarlığı olmadığı üçün oynaqlar davamlı olaraq zədələnir və bu şəxslərin böyük hissəsi gənc yaşlarında ağır fəsadlardan, müalicə olunmamış daxili zədələrdən və ya infeksiyalardan həyatlarını itirirlər. Ağrı hissi olmasaydı, bədənimiz təhlükələrdən qoruna bilməzdi. Məhz buna görə də tibb elmi ağrını bir düşmən deyil, orqanizmin ən sədaqətli keşikçisi kimi qəbul edir.