Qılınc və qələm ustadı: Şah İsmayıl Xətainin tarixi portreti
Faktum.az xəbər verir ki, iyulun 17-si Azərbaycan dövlətçilik tarixinin ən parlaq səhifələrini yazan, Səfəvilər imperiyasının banisi, hökmdar, sərkərdə və mütəfəkkir şair Şah İsmayıl Xətainin doğum günüdür. 1487-ci ilin bu günündə Ərdəbildə dünyaya göz açan bu dahi şəxsiyyət, cəmi 37 illik fırtınalı ömrünə yüzilliklərə sığmayacaq bir irs sığdırmağı bacardı. Onun həyatı – Şərq tarixinin ən dramatik, eyni zamanda ən möhtəşəm dastanlarından biridir.
İsmayılın uşaqlığı siyasi təqiblər, gizlinlər və erkən itkilərlə keçdi. Lakin bu çətinliklər onu sındırmadı, əksinə, gələcək şahın xarakterini polad kimi bərkitdi. Cəmi 12 yaşında olarkən Ərdəbildən çıxıb öz sadiq tərəfdarlarını – Qızılbaş tayfalarını ətrafına toplamağa başlayan gənc sərkərdənin hərbi dühası erkən yaşlarından özünü göstərdi. 1501-ci ildə, hələ 14 yaşı tamam olmamış, Ağqoyunlu ordusunu Şərur döyüşündə məğlub edərək Təbrizə daxil oldu və özünü Şah elan etdi. Bu, sadəcə bir gəncin taxta çıxması deyil, Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda aparılan çoxəsrlik mübarizənin qələbəsi idi. Şah İsmayıl qısa müddətdə parçalanmış Azərbaycan torpaqlarını vahid dövlətin tərkibində birləşdirdi. Onun sərkərdəlik məharəti nəticəsində Səfəvilər dövləti Amudəryadan Fərat çayına qədər uzanan böyük bir imperiyaya çevrildi.
Şah İsmayılın dövlətçilik fəaliyyətinin ən böyük xidmətlərindən biri də Azərbaycan türkcəsinə verdiyi rəsmi status oldu. O, dövrün fars mərkəzli ənənələrinə rəğmən, ana dilimizi dövlətin, ordunun və diplomatiyanın rəsmi dilinə çevirdi. Bu addım milli kimliyin formalaşması və qorunub saxlanılması üçün atılmış ən önəmli tarixi qərarlardan biri hesab olunur. Qılıncı ilə imperiya quran Şah İsmayıl, qələmi ilə də Azərbaycan klassik ədəbiyyatının zirvələrindən birini fəth etdi. “Xətai” təxəllüsü ilə yazdığı şeirlər onun necə zərif könül dünyasına, dərin fəlsəfi düşüncəyə və sufi mənəviyyatına malik olduğunu göstərir. Onun yaradıcılığı lirika, fəlsəfə və dövlətçilik ideyalarının vəhdətindən ibarətdir. Xətainin şeirləri sadə xalq dilinə yaxınlığı, səmimiyyəti və mənəvi gücü ilə seçilir. Onun məşhur nəsihətnamələri və mənəvi-divani əsərləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Şah İsmayıl Xətai həm də ölkədə elm, sənət və mədəniyyətin himayədarı idi, onun sarayında dövrün ən görkəmli alimləri və sənətkarları toplaşmışdı.
17 iyul – təkcə bir hökmdarın deyil, həm də dövlət-mədəniyyət vəhdətinin simvolu olan böyük bir azərbaycanlının doğum günüdür. Şah İsmayıl Xətai bizə göstərdi ki, güc yalnız ordu ilə deyil, dillə, sözlə, kimliklə və mənəvi bütövlüklə qurulur. Onun ruhu, qurduğu dövlətin və yazdığı misraların içində yaşamağa davam edir.