İnformasiya bolluğunda unutqanlaşan beyin

Rəqəmsal amneziya və “Qoqol effekti”nin dərin təhlili

Faktum.az xəbər verir ki, müasir dövrdə hər hansı bir sualın cavabını tapmaq üçün kitabxanalara getməyə və ya uzun-uzadı düşünməyə ehtiyac qalmır; axtarış sistemlərinə bir neçə söz yazmaq kifayətdir. Lakin internetin bizə təqdim etdiyi bu misilsiz rahatlıq insan beyninin ən təməl funksiyalarından birinə – yaddaşa ağır zərbə vurur. Psixoloqların və neyroalim cəmiyyətinin “Rəqəmsal amneziya” və ya “Qoqol effekti” (Google Effect) adlandırdığı bu fenomen, informasiyanın onlayn mühitdə asanlıqla tapıla biləcəyini bildiyimiz an beynimizin həmin məlumatı yadda saxlamaqdan imtina etməsi prosesidir.

Qoqol effekti anlayışı ilk dəfə 2011-ci ildə Kolumbiya Universitetinin psixoloqu Betsy Sparrow və komandasının apardığı elmi tədqiqatlar nəticəsində ədəbiyyata daxil olub. Eksperimentlər göstərib ki, iştirakçılara müəyyən faktlar verildikdə və bu faktların kompüterdə saxlanılacağı bildirildikdə, onlar məlumatın özünü deyil, onun kompyuterin hansı qovluğunda və ya hansı axtarış sistemində yerləşdiyini yadda saxlamağa meyilli olurlar. Yəni beyin resurslarına qənaət etmək üçün məlumatın özünü yox, ona aparan “keçidi” (linki) saxlayır. Bu mexanizm neyro-psixologiyada “Transaktiv yaddaş” adlanır. Əvvəllər insanlar vacib məlumatları dostlarına, ailə üzvlərinə bölüşərək bir-birinin yaddaşına güvənirdilərsə, bu gün əsas “xarici yaddaş daşıyıcımız” smartfonlar və axtarış sistemləridir.

Rəqəmsal amneziya təkcə ensiklopedik faktların unudulması ilə məhdudlaşmır; o, gündəlik həyatımızın hər anına nüfuz edir. Yaxın dostlarımızın, valideynlərimizin telefon nömrələrini əzbərə bilməməyimiz, gedəcəyimiz ünvanı xəritə tətbiqləri olmadan tapa bilməməyimiz və ya oxuduğumuz bir məqalənin detallarını bir neçə saat sonra xatırlamaqda çətinlik çəkməyimiz məhz rəqəmsal amneziyanın birbaşa təzahürüdür. Beyin “istifadə olunmayan əzələ atrofiyaya uğrayır” prinsipilə işləyir. Biz məlumatı zehnimizdə emal etmək və dərin yaddaşa (uzunmüddətli yaddaş) köçürmək üçün səy göstərmədikdə, neyron rabitələri zəifləyir və mühakimə yürütmə, analitik düşünmə bacarıqları tədricən kütləşir.

Neyroalimlər vurğulayırlar ki, internetdən istifadəni tamamen dayandırmaq qeyri-real olsa da, beynin analitik və yaddaş tutumunu qorumaq üçün rəqəmsal gigiyena qaydalarına riayət etmək vacibdir. Gündəlik həyatda kiçik hesablamaları zehində aparmaq, vacib telefon nömrələrini yadda saxlamağa çalışmaq, hər xırda sualda dərhal axtarış sistemlərinə qaçmayıb əvvəlcə öz hafizəmizi zorlamaq beynin plastikliyini (neyroplastiklik) saxlayır. İnternet mükəmməl bir köməkçidir, lakin onun beynimizin idrak funksiyalarını tamamilə əvəz etməsinə izin vermək gələcəkdə daha böyük diqqət və yaddaş fəsadlarına yol aça bilər.