İlmələrin gizli dili: Azərbaycan xalçalarında “buta” kodları

Milli kimliyimizin vizual pasportu hesab olunan buta naxışı, əslində əsrlər əvvəl toxunan xalçalara həkk edilmiş gizli mesajlar sistemidir.

Faktum.az  bildirir ki, Sənətşünasların araşdırmalarına görə, xalçaçılıq məktəblərimizdə hər bir buta növü və onun rəng çalarları toxuyucunun daxili aləmini, regionun ruhunu və dövrün sosial mənzərəsini ifadə edirdi. Məsələn, Qarabağ xalçaçılıq məktəbinə məxsus iri, təmtəraqlı və rəngbərəng “Məclis butası” regionun zəngin təbiətini, aristokratiyanı və hakim gücü simvolizə etdiyi halda, Bakı və Şirvan xalçalarında rast gəlinən, daha kiçik və həndəsi formalı “Xilə butası” Abşeronun qədim odpərəstlik irsini, daxili sönməz alov fəlsəfəsini qoruyub saxlayır. Gəncə və Qazax zonalarında isə bu naxış daha kəskin, sındırılmış xətlərlə toxunaraq insanı pis nəzərlərdən qoruyan bir növ qoruyucu zireh və ya talisman rolunu oynayırdı. Təkcə forma deyil, rənglər də xüsusi sətiraltı məna kəsb edirdi; xalçadakı qırmızı buta od, güc və yüksək statusu, tünd göy rəng kainatın sonsuzluğunu və daxili dincliyi, sarı/qızılı rəng isə Günəşin şəfəqlərini və ruzi-bərəkəti təmsil edirdi. Beləliklə, qədim xalçalarımız sadəcə bəzəkli məişət əşyası deyil, hər ilməsində bir fəlsəfə, hər naxışında sətiraltı bir ismarış daşıyan bütöv bir rəqəmsal kitabədir.