Ayrılıqların və xatirələrin mexanizmi

Faktum.az xəbər verir ki, insan həyatında “sonuncu dəfə” yaşanan anlar – istər bir münasibətin bitməsi, istər doğma bir məkanla vidalaşma, istərsə də keçmişə aid bir vərdişin sonu olsun – təfəkkürdə dərin və unudulmaz izlər buraxır. Psixologiya və neyroelm sahəsində aparılan araşdırmalar göstərir ki, beynimiz bir hadisənin “son” olduğunu dərk etdiyi an həmin anın emosional dəyərini avtomatik olaraq bir neçə dəfə artırır.

Bu fenomenin arxasında dayanan ana mexanizmlərdən biri psixoloq Daniel Kaneman tərəfindən irəli sürülən “Kulminasiya və Sonu Qaydası”dır (Peak-End Rule). Beynimiz keçmiş təcrübələri bütöv şəkildə deyil, yalnız iki əsas nöqtəyə əsasən qiymətləndirir: hadisənin en emosional piki (kulminasiya) və onun necə başa çatması (sonluq). Əgər bir təcrübə və ya münasibət təsirli və ya ağrılı bir “son” ilə bitersə, yaddaşımız bütün prosesi məhz həmin final nöqtəsinin emosional rəngi ilə kodlaşdırır.

Həmçinin, “itirmə qorxusu” (loss aversion) və fərqindəlik (mindfulness) hissi də “sonuncu dəfə” anlayışını gücləndirir. İnsan bir şeyin sonuncu dəfə baş verdiyini bildikdə, beynin diqqət və qavrayış mərkəzləri maksimum dərəcədə aktivləşir. Həmin an baş verən xırda detallar, səslər və hissiyyatlar yaddaşa adi günlərdəkindən daha dərin həkk olunur. Sonluqlar insan xarakterinə müəyyənlik gətirdiyi və qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırdığı üçün psixoloji baxımdan həm ağrılı, həm də xatırlanması ən asan xatirələrə çevrilir.