İnancın Antropoloji Kökü: Simpatik Cadu və “Əlaqə”

Faktum.az xəbər verir ki, insanlıq tarixinin ən qədim çaqlarından bəri şüurun naməlumluqla mübarizəsində mistik inanclar və rituallar mühüm rol oynamışdır. Antropologiya və sosial elmlərin ən çox diqqət yetirdiyi tədqiqat obyektlərindən biri məhz simpatik cadu (sympathetic magic) anlayışıdır. Məşhur britaniyalı antropoloq Ser Ceyms Corc Freyzer (Sir James George Frazer) özünün təməl əsəri olan “Qızıl budaq” (The Golden Bough) kitabında bəşəriyyətin ilk inanc sistemlərini təhlil edərkən göstərirdi ki, cadu anlayışının təməlində xaotik deyil, özünəməxsus səbəb-nəticə məntiqi dayanır. Bu məntiq iki əsas prinsip üzərində qurulmuşdur: “oxşar oxşarı doğurur” və “bir dəfə təmasda olan şeylər hər zaman mənəvi bağlı kalır”.

Simpatik cadu tətbiq olunma mexanizminə və söykəndiyi inanc fəlsəfəsinə görə iki əsas qola bölünür:

Bu növ “oxşar oxşarı doğurur” (like produces like) qanununa dayanır. İnanclara görə, bir obyektə vurulan zərər və ya göstərilən təsir onun bənzərinə doğrudan doğruya ötürülür. Qədim mağara rəsmlərində ovlanacaq heyvanların yaralanmış şəkildə çəkilməsindən tutmuş, Karib hövzəsi və Afrika rituallarındakı Vudu (Voodoo) kuklalarına qədər geniş bir coğrafiyada bu prinsiplə rastlaşmaq mümkündür. Hədəf alınan şəxsin samandan, mumdan və ya parçadan fiquru düzəldilir və həmin obyekt üzərində icra olunan hərəkətlərin məsafədən asılı olmayaraq real insana təsir edəcəyinə inanılır. Bu, əslində elmin inkişaf etmədiyi çağlarda insanın uzaqdakı hadisələrə mənəvi müdaxilə etmək arzusundan doğan bir psixoloji illüziya idi.

Təmas cadusu isə “bir dəfə toxunan, hər zaman bağlı qalar” (law of contagion) prinsipi ilə işləyir. Bu inanca görə, bir insana aid olan fiziki hissə – saç teli, dırnaq, geyim parçası, hətta onun ayaq izi – həmin şəxsin mənəvi enerjisini və mahiyyətini özündə daşımağa davam edir. Bədəndən ayrılmış olsa bile, həmin hissə vasitəsilə fərdin özünə təsir göstərməyin mümkünlüyü düşünülürdü. Məhz bu səbəbdən qədim və orta əsr cəmiyyətlərində insanlar kəsilmiş saçlarını və dırnaqlarını torpağa basdırar, yad əllərə keçməməsi üçün xüsusi tədbirlər görərdilər.

Müasir elmin və psixologiyanın nöqteyi-nəzərindən simpatik cadu ritualları insanın idarə edə bilmədiyi təbiət hadisələri, xəstəliklər və ya qeyri-müəyyənliklər qarşısında formalaşdırdığı bir psixoloji müdafiə mexanizmidir. İnsanın reallığa təsir göstərə bildiyini hiss etməsi onda müvəqqəti kontrol və rahatlıq hissi yaradırdı. Müşahidə olunan “plasebo” və ya “nocebo” təsirləri – yəni insanın bir şeyə dərindən inanması nəticəsində orqanizmində fiziki dəyişikliklərin baş verməsi – qədim dövrlərdə cadunun “sübutu” kimi qəbul edilirdi.

Simpatik cadu bəşəriyyətin elmə doğru gedən uzun və mürəkkəb yolunda ilk sistemli düşüncə cəhdlərindən biri hesab olunur. Təbiətin və insanın gizli bağlarla bir-birinə bağlı olduğunu düşünən qədim insan, bu rituallarla dünyanı anlamağa və ona yön verməyə çalışmışdır.