Duzun tarixi: bir vaxtlar niyə sərvət sayılırdı?
Faktum.az xəbər verir ki, müasir dövrdə mətbəximizin ən ucuz və sıradan ədviyyatı hesab edilən duz əsrlər boyu imperatorluqların taleyini həll edən, müharibələrə səbəb olan və imperiyaların varlanmasını təmin edən “ağ qızıl” statusunda olub. Roma əsgərlərinin məvacibinin duzla ödənilməsindən tutmuş, Böyük Səhra vasitəsilə qızıl qiymətinə Karvanlarla daşınmasına qədər duz bəşər sivilizasiyasının inkişafında müstəsna rol oynayıb. Hətta müasir ingilis dilindəki məvacib, maaş mənasını verən “salary” sözü də latın dilindəki duz (sal) və Roma əsgərlərinə verilən duz pulu (salarium) sözündən yaranıb.
Tarixçilər və antropoloqlar duzun bir vaxtlar misilsiz sərvət sayılmasının təməlində onun bioloji və texnoloji əvəzolunmazlığının dayandığını bildirirlər. Soyuducu və müasir konservasiya texnologiyalarının olmadığı qədim dövrlərdə ət, balıq və tərəvəzlərin xarab olmadan uzun müddət saxlaya bilməyin yeganə yolu onları duzlamaq idi. Duz qidadakı nəmi çəkərək bakteriyaların piqmentasiyasının və çürümənin qarşısını alır, beləliklə, kütləvi qıtlıqlar, müharibələr və uzun dəniz səyahətləri zamanı cəmiyyətlərin həyatda kalmasını təmin edirdi. Qida təhlükəsizliyinin birbaşa duzdan asılı olması onu strateji hərbi və iqtisadi resursa çevirmişdi.
Eyni zamanda duzun çıxarılması və daşınması müasir sənaye dövrünə qədər həddindən artıq ağır, təhlükəli və bahalı bir proses idi. Duz mədənləri məhdud coğrafi məkanlarda yerləşdiyindən, duz yataqlarına sahib olmaq böyük dövlətlər üçün strateji üstünlük demək idi. Qədim Çində, Roma İmperiyasında və Fransada dövlət büdcəsinin böyük hissəsi duz üzərinə qoyulan ağır vergilər (Gabelle) hesabına formalaşırdı; məhz Fransada duz vergisinin ədalətsizliyi və ağırlığı 1789-cu il Böyük Fransız İnqilabını alovlandıran ana qığılcımlardan biri olmuşdu. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, müasir texnologiyalar duzu hər kəs üçün əlçatan etsə də, onun bəşər tarixində buraxdığı dərin izlər, məsəli və ənənələri insanlığın ortak yaddaşında hələ də yaşamaqdadır.