Qapalı su hövzəsinin ekoloji fəlakəti
Xəzər dənizinin sürətlə çəkilməsi, bioçeşidliliyə təsiri və elmi proqnozlar
Faktum.az xəbər verir ki, dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzər dənizi son illərdə dərin ekoloji böhranla üz-üzədir. Sahil xəttinin kilometrlərlə geriləməsi, limanların işində yarana çətinliklər və dəniz dibinin quruması məsələnin kritik həddə çatdığından xəbər verir. Xəzərin su səviyyəsinin kəskin düşməsi yalnız vizual dəyişiklik deyil, regional ekosistem və iqtisadiyyat üçün böyük təhlükə mənbəyidir.
Xəzərdə suyun çəkilməsinin əsas səbəbləri həm təbii-iklim amilləri, həm də insan fəaliyyəti (antropogen təsirlər) ilə birdoğrudan bağlıdır. Qlobal iqlim dəyişikliyi nəticəsində regionda havanın temperaturunun yüksəlməsi dəniz səthindən buxarlanmanı əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Eyni zamanda, Xəzərə tökülən suların təxminən 80%-ni təmin edən Volqa çayı üzərində tikilən çoxsaylı su anbarları və kənd təsərrüfatı məqsədli kütləvi su götürülməsi dənizə daxil olan şirin su axınını kəskin şəkildə azaldıb. Şirvan, Kür və digər qidalandırıcı çayların da debitinin düşməsi səviyyənin bərpasını qeyri-mümkün edir.
Bu çəkilmə Xəzərin zəngin bioçeşidliliyinə sarsıdıcı zərbə vurur. Su səviyyəsinin düşməsi və suyun duzluluq nisbətinin artması dəniz faunası üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən dayaz sahil zonalarının və kürü tökmə ərazilərinin məhvinə gətirib çıxarır. Dünyaca məşhur Xəzər nərə balıqlarının (sturgeon) təbii artımı kəskin azalıb. Eyni zamanda, dünyada yalnız bu hövzədə yaşayan və Qırmızı Kitaba daxil edilən endemik Xəzər suiti попуlyasiyası kütləvi tələfət və yaşayış mühitinin daralması riski ilə üz-üzədir. Sahil bataqlıqlarının quruması köçəri quşların marşrutlarına və qidalanma bazasına da mənfi təsir göstərir.
Elmi proqnozlar və beynəlxalq tədqiqat modelləri vəziyyətin daha da ağırlaşa biləcəyini göstərir. İqlimşünasların hesabatlarına görə, əgər qlobal istiləşmə tempı və çay sularından nizamsız istifadə davam edərsə, əsrin sonuna qədər Xəzər dənizində suyun səviyyəsi əlavə 9 metrdən 18 metrə qədər düşə bilər. Bu ssenari dənizin şimal dayaz hissəsinin tamamilə quruması və Xəzərin faktiki olaraq iki kiçik su hövzəsinə bölünməsi deməkdir. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, fəlakətin qarşısını almaq üçün Xəzəryanı dövlətlər təcili olaraq transmilli çayların idarə olunması və ekoloji monitorinq sahəsində vahid, sərt strategiya tətbiq etməlidirlər.