İskəndəriyyə kitabxanasını kim yandırdı?
Bəşəriyyətin qədim elmi yaddaşının külə dönməsinin arxasındakı real günahkarlar
Faktum.az xəbər verir ki, antik dünyada elm və mədəniyyətin paytaxtı sayılan İskəndəriyyə kitabxanasının mətviyyatca məhv edilməsi tarix boyunca bəşəriyyətin ən böyük itkilərindən biri kimi qiymətləndirilir. Yüz minlərlə perqament əlyazmanın, astronomiya, təbabət, fəlsəfə və riyaziyyata aid misilsiz əsərlərin külə dönməsi haqqında ən böyük yanlış təsəvvür isə onun tək bir günahkar tərəfindən bir gecədə yandırılması ideyasıdır. Müasir tarixçilər və arxeoloqlar bildirirlər ki, bu möhtəşəm elm mərkəzi tək bir yanğınla deyil, əsrlərlə davam edən siyasi münaqişələr, dini təəssübkeşlik və baxımsızlıq nəticəsində tədricən məhv olub.
Tarixi sənədlər və araşdırmalar göstərir ki, kitabxananın süqutunda üç əsas dönüş nöqtəsi və üç tarixi fiqur məsuliyyət daşıyır:
-
Yuliyan Qeysər (E.ə. 48-ci il): İskəndəriyyə müharibəsi zamanı Misir taxt-tacına iddia edən Kleopatraya kömək edən Yuliyan Qeysər, limandakı Düşmən gəmilərini yandırmaq əmri verir. Alov sürətlə liman anbarlarına və kitabxananın əsas binasının (Brucheion) yaxınlığındakı bölmələrə keçir. Bu yanğında minlərlə əlyazma məhv olsa da, kitabxana tamamilə yoxa çıxmadı və fəaliyyətini davam etdirdi.
-
Patriarx Feofil və Xristianlaşma (E.ə. 391-ci il): Roma İmperatoru I Feodosinin bütpərəstliyi qadağan edən fərmanından sonra İskəndəriyyə patriarxı Feofil bütpərəst məbədlərini hədəf aldı. Kitabxananın “Serapeum” adlı ikinci böyük binası bütpərəstlik simvolu sayılaraq feodal hücumuna məruz qaldı, məbəd dağıdıldı və buradakı minlərlə qədim kitab məhv edildi.
-
Xəlifə Ömər iddiaları (642-ci il): Ərəb ordularının Misiri fəth etməsi zamanı Xəlifə Ömərin kitabların hamam tonqallarında yandırılması əmrini verdiyi iddiası uzun illər qərb tarixçiləri tərəfindən irəli sürülsə də, müasir akademik aləm bu rəvayəti həqiqətəuyğun saymır. Ərəb yürüşləri zamanı kitabxananın artıq böyük hissəsinin mövcud olmadığı bəlli bir faktdır.
Tarixi reallıq odur ki, İskəndəriyyə kitabxanası nəhəng bir partlayışla deyil, dəstəksizlik, büdcə kəsintiləri, ideoloji təzyiqlər və ardıcıl siyasi böhranların gətirdiyi illərlə davam edən çürümə nəticəsində tarixdən silindi.