Beynin ən şirin yalanı: Qəhvə bizi necə gümrahlaşdırır, yoxsa sadəcə aldadır?
Faktum.az hər səhər milyonlarla insanın yuxudan ayılmaq və gümrahlaşmaq üçün sığındığı, lakin pərdəarxasında beynimizi mükəmməl şəkildə manipulyasiya edən kofein asılılığının elmi tərəflərini araşdırıb. Bir çoxumuz qəhvəni bir “enerji mənbəyi” kimi qəbul etsək də, nevrologiya elmi sübətlərlə göstərir ki, kofein bədənə bir qram da olsun real enerji qazandırmır. O, sadəcə olaraq beynimizin yorğunluq siqnallarını bloklayaraq bizi gümrah olduğumuza inandıran peşəkar bir “fırıldaqçıdır”.
Bu manipulyasiyanın mexanizmi olduqca bəsit və daxili bioloji alqoritmə əsaslanır. Gün ərzində işlədikcə və enerji sərf etdikcə beynimizdə adenozin adlı bir molekul toplanır. Adenozin beyindəki xüsusi reseptorlara (qəbuledicilərə) bağlandıqca bizə yorğunluq, yuxululuq və istirahət siqnalı ötürür. Kofeinin molekulyar strukturu isə maraqlı şəkildə adenozinlə demək olar ki, eynidir. Qəhvə içdiyiniz zaman kofein sürətlə beyinə qaçır və boş olan adenozin reseptorlarına oturaraq onları tıxayır. Nəticədə, bədəndə kifayət qədər yorğunluq molekulu olsa da, onlar reseptora bağlana bilmir və beyin yorulduğunu anlaya bilmir. Qəhvənin bizə verdiyi o “gümrahlıq” hissi əslində enerji artımı deyil, sadəcə yorğunluq hissinin rəqəmsal olaraq bloklanmasıdır.
Lakin kofeinin bu yalanı uzun sürmür və bədən tezliklə öz intiqamını alır. Müntəzəm olaraq hər gün qəhvə içdikdə, beyin kofein tərəfindən bloklanmış reseptorların yerini doldurmaq üçün daha çox adenozin reseptoru istehsal etməyə başlayır. Bu isə o deməkdir ki, zaman keçdikcə eyni gümrahlığı hiss etmək üçün bədən daha çox kofein tələb edir – yəni dözümlülük (tolerantlıq) və asılılıq yaranır. Qəhvəni qəfildən kəsdiyiniz zaman isə açıqda qalan yüzlərlə yeni reseptora nəhəng bir adenozin dalğası hücum edir; məhz bu səbəbdən qəhvəsiz qaldığınız ilk gün şiddətli baş ağrıları, dözülməz halsızlıq və əsəbilik yaşayırsınız. Ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, kofeinin bu şirin tələsinə düşməmək və beynin təbii dopamin balansını qorumaq üçün gündəlik dozanı 400 milligramdan (təxminən 2-3 fincan filtr qəhvə) yuxarı çıxarmaq və yuxudan durduqdan dərhal sonra deyil, ən azı 90 dəqiqə sonra ilk qəhvəni içmək lazımdır ki, bədənin daxili kortizol (oyanma) hormonu öz işini təbii şəkildə tamamlasın.