Zamanı zərrə-zərrə donduran maddə

Fizika qanunlarını alt-üst edən ilk “əbədi” zaman kristalları

Faktum.az-ın elmi-fiziki araşdırmasına görə, adi kristallar (məsələn, almaz və ya duz) atomlarının məkanda təkrarlanan nizamlı düzülüşü ilə xarakterizə olunursa, “Zaman kristalı” (Time crystal) adlandırılan tamamilə yeni maddə halı bu nizamı məkanla yanaşı, zamanda da qoruyub saxlayır. İlk dəfə 2012-ci ildə Nobel mükafatı laureatı Frank Vilçek tərəfindən nəzəriyyəsi irəli sürülən və yalnız son illərdə laboratoriya şəraitində (o cümlədən Google-un kvant kompüterlərindən istifadə edilməklə) reallaşdırılan bu maddə, fizikanın fundamental qanunlarını sarsıdır.

Normalda kainatdakı hər bir sistem enerji sərf etdikcə entropiyaya (xaosa) doğru gedir və sonda hərəkətsizləşir. Lakin zaman kristalları xarici enerji mənbəyinə ehtiyac duymadan, sıfır enerji vəziyyətində belə öz atomar strukturunu müəyyən zaman intervalları ilə sonsuza qədər dəyişir (fırlanır, rəqs edir) və yenidən əvvəlki halına qayıdır. Bu hərəkət fizikanın ən təməl qanunlarından biri olan “Zamanın translyasiya simmetriyasını” pozur. Ən heyrətamiz məqam isə odur ki, bu maddə termodinamikanın qanunlarına zidd olaraq heç bir istilik və ya enerji yaymır, yəni iş görmür; bu səbəbdən o, klassik mənada “əbədi mühərrik” olmasa da, kainatın hərəkət və sükunət anlayışını tamamilə yenidən yazır.

Fiziklər gələcəkdə bu qeyri-adi maddənin kvant kompüterlərində yaddaş elementlərinin qorunması və itkisiz enerji ötürülməsi sahəsində inqilab edəcəyini proqnozlaşdırırlar.