Rəqəmsal dünyada dil imtahanı: Süni intellekt Azərbaycan dilini necə anlayır?
Faktum.az son illərin ən böyük texnoloji inqilabı olan süni intellekt və böyük dil modellərinin (LLM) ana dilimizlə bağlı hazırkı vəziyyətini, gizli qalan çatışmazlıqları və bizi gözləyən gələcəyi araşdırıb.
ChatGPT, Gemini və digər qabaqcıl süni intellekt sistemləri bu gün Azərbaycan dilində sərbəst mətnlər yazır, tərcümələr edir və suallara cavab verir. İlk baxışdan hər şey qüsursuz görünsə də, arxa planda ciddi bir rəqəmsal baryer mövcuddur. Süni intellekt modelləri riyazi ehtimallarla və internetdəki mövcud məlumat bazası ilə qidalanır. Azərbaycan dilli internet resurslarının, rəqəmsal kitabxanaların və keyfiyyətli akademik mənbələrin həcmi ingilis və ya rus dilləri ilə müqayisədə kəskin dərəcədə azdır. Bu resurs qıtlığı səbəbindən süni intellekt çox vaxt Azərbaycan dilində düşünmür; o, daxildə prosesi ingilis dilində icra edib, nəticəni bizim dilə kalka (hərfi tərcümə) üsulu ilə çevirir. Bu isə sintaktik səhvlərə, cümlə quruluşunun süni xarakter almasına və dilin incəliklərinin (frazeoloji birləşmələr, atalar sözləri) itməsinə yol açır.
Bu vəziyyət özü ilə ciddi rəqəmsal təhlükələr gətirir. Əgər gənc nəsil esse, məqalə və ya iş yazışmalarında tamamilə süni intellektin formalaşdırdığı bu mexaniki dildən istifadə etməyə başlasa, zamanla Azərbaycan dilinin təbii strukturu korlana və rəqəmsal mühitdə yadlaşma baş verə bilər. Digər bir təhlükə isə manipulyasiya və yanlış məlumatların sürətlə yayılmasıdır (deepfake mətnlər). Dil qrammatikasını mükəmməl bilən süni intellekt, tamamilə uydurma və saxta xəbərləri elə bir peşəkar üslubda təqdim edə bilər ki, sıravi oxucu onun yalan olduğunu ayırd etməkdə çətinlik çəkər.
Lakin imkanlar da bir o qədər böyükdür. Süni intellekt Azərbaycan dilində təhsil alan tələbələr, araşdırmaçılar və media mütəxəssisləri üçün misilsiz bir köməkçidir. Böyük həcmli xarici elmi ədəbiyyatların saniyələr ərzində ana dilimizə keyfiyyətli tərcüməsi elmin əlçatanlığını artırır. Biznes sahəsində isə tamamilə Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərən avtomatlaşdırılmış müştəri xidmətləri (bədii dildə danışan çatbotlar) xərcləri minimuma endirir. Hazırda əsas hədəf milli korpusumuzun, yəni rəqəmsal məkanda Azərbaycan dilinə aid qaynaqların həcmini genişləndirməkdir. Yalnız bu halda süni intellekt dilimizi sadəcə “tərcümə” etməyəcək, onun ruhunu və milli kimliyini tam mənası ilə qavrayacaq.