”Lənətli” sənət əsərləri və mistik rəsmlər: Əfsanələr, fəlakətlər və elmi reallıq
Faktum.az xəbər verir ki, incəsənət tarixi təkcə gözəllik və estetik kəşflərlə deyil, həm də mistika, sirr və dəhşət dolu əfsanələrlə zəngindir. Əsrlər boyu bəzi rəsm əsərlərinin sahiblərinə bədbəxtlik, xəstəlik və hətta ölüm gətirdiyinə inanılıb. Bu təsvirlər cəmiyyət arasında “lənətli tablolar” kimi tanınaraq mistik bir şöhrət qazanıb. Lakin mistik pərdəni aralayıb hadisələrə soyuqqanlılıqla baxdıqda, bu əfsanələrin arxasında insan psixologiyası, təsadüflər və kütləvi psixozun dayandığı ortaya çıxır.
Bu mövzuda ən məşhur nümunələrdən biri italyan rəssam Covanni Braqolinin “Ağlayan oğlan” tablosudur. 1980-ci illərdə Böyük Britaniyada yayılan şayiələrə görə, bu tablonun reproduksiyasının asıldığı evlərdə dəhşətli yanğınlar baş verir, lakin digər hər şey külə döndüyü halda tabloya heç bir zərər dəymirdi. Mətbuatın da qızışdırdığı bu kütləvi histeriya minlərlə insanın tablodan imtina etməsinə səbəb oldu. Edvard Munukun məşhur “Qışqırıq” əsəri və Velaskesin “Güzgüdəki Venera” tablosu da analoji mistik iddiaların hədəfi olmuşdu; əsərə toxunanların və ya ona sahib olanların faciəvi şəkildə həyatını itirməsi haqqında rəvayətlər dildən-dilə gəzirdi.
Bəs elmi reallıq nə deyir? Tədqiqatçılar “Ağlayan oğlan” tablosunun yanğınlardan sağ çıxmasını çox sadə bir kimyəvi faktla izah etdilər: reproduksiyalar tez alovlanmayan xüsusi lak və yanğına dözümlü sıx kətan üzərində çap edilmişdi. Yəni yanğını tablo törətmirdi, sadəcə yanğın baş verən evlərdə tablo kimyəvi tərkibinə görə yanıb kül olmurdu. Tablonun bədbəxtlik gətirməsi isə tamamilə “apofeniya” — insanın bir-biri ilə əlaqəsi olmayan təsadüfi hadisələr arasında məntiqi bağlar qurmaq meyili və kütləvi psixoz ilə bağlı idi. Birləşmiş Krallıqda hər gün yüzlərlə evdə yanğın olurdu, lakin evdə həmin tablo varsa, diqqət dərhal rəsmə yönəlirdi.
Nəticədə, “lənətli” tablolar haqqında miflərin yaşamaq səbəbi rəsmlərin sehrli gücü deyil, insan beyninin sirli, qorxulu və izah olunmaz hər şeyə qarşı olan qarşısıalınmaz marağıdır. İncəsənət əsərləri özlüyündə heç kimi lənətləmir, lakin onların ətrafında toxunan mifologiya cəmiyyətin kolektiv qorxularını və şüuraltı həyəcanlarını əks etdirən güclü bir aynaya çevrilir.