Lalələrin alovlandırdığı maliyyə fəlakəti
Tarixin ilk iqtisadi balonu -Tulpan Maniyası
Faktum.az xəbər verir ki, 1637-ci ildə Niderlandda (Hollandiya) baş verən və “Tulpan Maniyası” (Tulip Mania) adı ilə tarixə düşən hadisə, bəşəriyyətin qeydə alınmış ilk maliyyə balonu və spekulyativ iqtisadi böhranı hesab olunur. Cəmiyyətin bir botanika nümunəsinə görə kütləvi psixoz dərəsində varlanmaq həvəsinə qapılması, müasir birja böhranlarının və maliyyə köpüklərinin fəlsəfəsini anlamaq üçün günümüzdə də ən klassik nümunədir. XVII əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyasından Avropaya gətirilən lalə soğanları, xüsusilə də nadir mozaika virusu nəticəsində ləçəkləri alovşəkilli zolaqlara bürünən növlər (məsələn, Semper Augustus), holland burjuaziyası arasında lüksün və nüfuzun ali simvoluna çevrildi.
1634–1636-cı illər arasında laləyə olan tələbat o qədər kəskin artdı ki, proses təkcə botaniklərin deyil, adi qəssabların, dənizçilərin və kəndlilərin də varlanmaq ümidilə qoşulduğu qlobal bir birja oyununa çevrildi. İnsanlar tək bir lalə soğanı almaq üçün evlərini, torpaq sahələrini, təsərrüfat heyvanlarını və qızıllarını satırdılar. Bir ədəd nadir lalə soğanının qiyməti usta bir sənətkarın 10 illik gəlirinə və ya 12 ton buğda, 8 baş kök öküz, 4 ton pərəvəz, minlərlə litr şərab və bir gümüş kuboka bərabər idi.
1636-cı ilin sonlarında lalə soğanları hələ torpaqda olarkən onların gələcək məhsulunun alqı-satqısı üzrə kağız üzərində müqavilələr imzalanmağa başladı. Bu, müasir maliyyə sistemindəki fyoçers (gələcək tarixli müqavilə) bazarının ilk rüşeymi idi. Lalə soğanının özü əl dəyişdirmədən, sadəcə onun müqaviləsi bir gündə onlarca dəfə daha baha qiymətə satılırdı.
Nəhayət, 1637-ci ilin fevralında Haarlem şəhərində keçirilən adi bir hərracda alıcıların artıq bu şişirdilmiş qiymətləri ödəməkdən imtina etməsi kütləvi panikaya səbəb oldu. Bir neçə gün ərzində bazar tamamilə çökdü və dünənə qədər bir sərvət dəyərində olan lalə soğanları adi tərəvəz qiymətinə düşdü. Müqavilələri borc götürərək alan minlərlə investor və adi vətəndaş bir gecədə müflisləşdi. Niderland hökuməti prosesə müdaxilə edərək müqavilələrin böyük hissəsini ləğv etməyə məcbur oldu. Tulpan Maniyası insan psixologiyasının kütləvi tamahkarlıq qarşısında necə korlaşdığını nümayiş etdirdi və əsrlər sonra baş verən 1929 Böyük Böhranı, 2000-ci illərin Dot-com bumu və müasir kriptovalyuta piyasalarındakı dalğalanmaları anlamaq üçün hələ də ən mühüm iqtisadi model olaraq qalmaqdadır.