Cəhalətin gətirdiyi daxili cəsarət: Savadsız insanlar niyə hər şeyi bildiklərini iddia edirlər?
Faktum.az istər gündəlik həyatımızda, istər sosial şəbəkə müzakirələrində, istərsə də iş mühitində hər addımda qarşılaşdığımız, lakin çox vaxt adını qoya bilmədiyimiz ən böyük psixoloji paradoksu – Danning-Kruger effektini araşdırıb. Kornel Universitetinin sosioloqları Castin Danning və Devid Kruger tərəfindən kəşf edilən və onlara Nobel mükafatı qazandıran bu elmi nəzəriyyə acı bir reallığı ortaya qoyur: subyektiv olaraq ən savadsız, bacarıqsız və dar dünyagörüşünə malik insanlar özlərini həmişə dahi, haqlı və ekspert hesab edirlər. Bunun tam əksi olaraq, həqiqi korifeylər, intellektuallar və peşəkarlar isə daxilən özlərini şübhə atəşinə tutur və biliklərinə qarşı həddindən artıq təvazökar yanaşırlar.
Bu effektin arxasında beynin özünüqiymətləndirmə mexanizminin tamamilə iflic olması dayanır. Danning və Kruger sübut ediblər ki, bir insanın hər hansı bir sahədə öz səhvini, savadsızlığını və ya uğursuzluğunu dərk edə bilməsi üçün ilk növbədə həmin sahədə minimum intellektual bazaya və biliyə ehtiyacı var. Məsələn, bir mövzu haqqında sıfır biliyə malik olan insan, mövzunun nə qədər dərin və mürəkkəb olduğunu təsəvvür belə edə bilmir. O, oxuduğu bir neçə cümləlik və ya baxdığı qısa bir videoluq səthi məlumatı intellektual zirvə hesab edir və daxilən “Mən hər şeyi bilirəm” illüziyasına (sosiologiyada buna “axmaqların zirvəsi” deyilir) qapılır. Onun öz sahəsindəki daxili cəsarəti və özündənrazılığı məhz daxili savadsızlığının miqyasını görə bilməməsindən qaynaqlanır.
Həqiqi elm və bilik yoluna qədəm qoyan insanlar isə bir müddət sonra nəhəng bir ümmanla qarşılaşdıqlarını anlayırlar. İnsan bir mövzunu dərindən öyrəndikcə, hələ bilmədiyi nə qədər çox materialın olduğunu kəşf edir və “ümidsizlik dərəsinə” enərək öz biliyinə tənqidi yanaşmağa başlayır. Qədim yunan filosofu Sokratın “Mən yalnız onu bilirəm ki, heç nə bilmirəm” kəlamı məhz Danning-Kruger effektinin antik dövrdəki ən mükəmməl izahıdır. Ekspertlər qeyd edir ki, cəmiyyətləri daxildən gəmirən və inkişafı ləngidən ən təhlükəli amil savadsızlıq deyil, savadsız bəşəriyyətin özünü dahi hesab edərək idarəçiliyə, mübahisələrə və qərar qəbuletmə mexanizmlərinə aqressiv şəkildə can atmasıdır.