Cəlil Məmmədquluzadənin “Dəli yığıncağı” əsərində satira və cəmiyyət tənqidi

Faktum.az xəbər verir ki, böyük Azərbaycan ədibi və mutəfəkkiri Cəlil Məmmədquluzadənin 1927-ci ildə qələmə aldığı “Dəli yığıncağı” pyesi milli dramaturgiyamızda fəlsəfi-satirik cərəyanın ən kəskin və təsirli nümunələrindən biridir. Əsər, müəllifin digər dramatik əsərləri ilə müqayisədə daha dərin, mürəkkəb və allegorik bir müstəvidə cəmiyyətin mənəvi-psixoloji aşınmasını, xurafatın və din pərdəsi altında gizlənən cəhalətin acınacaqlı mənzərəsini ortaya qoyur.

Pyesin əsas süjet xətti psixi cəhətdən narahat olan insanları “müalicə etmək” adı altında toplayan mollaların, dərvişlərin və din xadimlərinin saxtakarlığı üzərində qurulmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadə burada usta bir satira vasitəsilə acı bir reallığı nümayiş etdirir: əslində “dəli” adlandırılaraq cəmiyyətdən təcrid olunanlar ağılsız deyil, sadəcə mövcud riyakar sistemə uyğunlaşa bilməyən, həqiqəti deyən insanlardır. Onları “müalicə” etməyə çalışan Molla Abbas kimi personajlar isə cəmiyyəti saxta inanclarla idarə edən, mənəviyyatca şikəst olan əsl “dəlilərdir”.

Molla Abbas, Dərviş və onların ətrafındakı din xadimləri cəmiyyətin mövhumat zəncirində saxlanılmasında maraqlı olan qüvvələri təmsil edirlər. Əsərdəki dramatik gərginlik və kəskin satira göstərir ki, cəhalət təkcə fərdin deyil, bütöv bir cəmiyyətin inkişafını paraliz edən sosial bəladır. Cəlil Məmmədquluzadə “Dəli yığıncağı” vasitəsilə oxucu və tamaşaçını öz cəmiyyətinə kənardan baxmağa, sağlam məntiqlə xurafatı bir-birindən ayırmağa və maarifçilik işığına yönəlməyə çağırır.