Əsrlər boyu dəyişməyən məişət dramı
Qayınana və gəlin münasibətlərindəki sosial və psixoloji səbəblər
Faktum.az xəbər verir ki, Şərq cəmiyyətlərində, o cümlədən Azərbaycan ailə modelində qayınana və gəlin münaqişələri sadəcə iki qadın arasında yaşanan adi məişət anlaşılmazlığı deyil. Bu, folklordan ədəbiyyata, gündəlik söhbətlərdən məhkəmə zalındakı boşanma işlərinə kadar özünü büruzə verən köklü sosial və psixoloji fenomendir. Zaman, müasir texnologiyalar və yaşayış şərtləri dəyişsə də, bu münasibətlərdəki gərginlik fərqli formalarda öz varlığını qoruyub saxlayır.
Sosial baxımdan bu münaqişənin kökündə ənənəvi ailə strukturu və “güc mübarizəsi” dayanır. Şərq mədəniyyətində ev — qadının əsas nüfuz və idarəçilik sahəsi hesab olunub. İllərlə həmin evin yeganə xanımı olan, ailənin daxili qayda-qanunlarını müəyyənləşdirən qayınana, eve yeni gələn gəlini öz hüdudlarına girən bir “rəqib” kimi qəbul edir. Gəlin isə öz növbəsində müstəqil bir fərd kimi öz yaşayış qaydalarını bərqərar etməyə çalışdıqda idarəçilik toqquşması qaçılmaz olur. Eyni zamanda, “gəlinlik stajı” keçmiş qayınananın vaxtilə öz qayınanasından gördüyü mənfi rəftarı şüuraltı olaraq yeni gəlinə tətbiq etməsi — psixologiyada “nəsillərarası travma ötürülməsi” — bu zəncirin qırılmasını çətinləşdirir.
Psixoloji müstəvidə isə ən kritik faktor “oğul faktoru” və emosional asılılıqdır. Şərq anaları çox vaxt bütün həyatlarını, arzularını və emosional investisiyalarını oğullarına bağlayırlar. Oğul evləndikdə ana şüuraltı olaraq diqqətin və sevginin başqa bir qadına yönəldiyini görür və bunu “itki” kimi qiymətləndirir. Bu vəziyyət anada emosional qısqanclıq və idarəetməni itirmək qorxusu yaradır. Bənzər şəkildə, gəlin də həyat yoldaşının anasının təsirindən çıxa bilməməsini, hər xırda məsələdə anasından məsləhət almasını öz şəxsi sərhədlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirir. Burada kişilərin — yəni həm oğul, həm də həyat yoldaşı olan tərəfin — balansı qoruya bilməməsi, neytral qala bilməməsi və ya tərəf tutması münaqişəni alovlandıran əsas qığılcım olur.
Gənc nəsildə fərdiləşmə hissünün artması və müstəqil yaşamaq istəyi ilə ənənəvi “böyük ailə” modelinin toqquşması bu problemi müasir dövrdə daha da qabardır. Həll yolu isə tərəflərin bir-birinin şəxsi sərhədlərinə hörmət etməsindən, rolların dəqiq bölünməsindən və ən əsası, oğul/həyat yoldaşı olan kişinin ana və həyat yoldaşı arasındakı emosional məsafəni düzgün tənzimləməsindən keçir.