XX əsr sürrealizmi və şüuraltı incəsənət

Salvador Dali və Rene Maqrittin vizual metaforaları

Faktum.az xəbər verir ki, XX əsrin birinci yarısında meydana gələn sürrealizm cərəyanı təsviri sənətdə rasionallıq və klassik estetik normalara qarşı ən böyük intellektual qiyam idi. Ziqmund Freydin psixoanaliz nəzəriyyəsindən bəhrələnən sürrealistlər insanın şüuraltı dünyasını, röyalarını, gizli arzularını və fobiya mexanizmlərini rəngkarlığın mərkəzinə gətirdilər. Bədii prosesdə şüurun rasional nəzarətini aradan qaldırmaqla gerçəklik və illüziya arasındakı sərhədləri pozan bu cərəyan obyektlərin dekonstruksiyası vasitəsilə vizual düşüncədə yeni bir dövr açdı.

Sürrealizmin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Salvador Dali “paranoik-kritik metod” adlandırdığı texnika vasitəsilə şüuraltı halları akademik rəngkarlıq dəqiqliyi ilə kətana köçürürdü. Onun əsərlərində zamanın nisbiliyi (əriyən saatlar), zəiflik və gücün sintezi (incə ayaqlı fillər) kimi ziddiyyətli vizual metaforalar ön plana çıxır. Dali obyektlərin fiziki forma və funksiyalarını dəyişdirərək onları məntiqdənkənar simvollar silsiləsinə çevirir, izləyicini öz şüuraltı qorxuları və arzuları ilə üz-üzə qoyurdu.

Rene Maqritt isə sürrealizmə daha fəlsəfi və intellektual istiqamət qazandırmışdır. Maqritt vizual kodlar, sözlər və obyektlər arasındakı uyğunsuzluğu araşdıraraq gerçəkliyin özünü mühakimə edirdi. Onun məşhur qəlyan təsviri üzərində yazdığı “Bu bir qəlyan deyil” illyustrasiyası obyektin özü ilə onun rəsmi arasındakı semantik fərqi ortaya qoyur. Maqritt adiləşmiş gündəlik obyektləri gözlənilməz kontekstlərdə yerləşdirərək izləyicinin qavrayışını sarsıdır və rəssamlığın yalnız vizual təsvir deyil, həm də konseptual düşüncə aləti olduğunu sübut edirdi.