Uzunömürlülük Araşdırmaları: Qocalmanın Qarşısını Almaq Mümkündürmü?
Faktum.az xəbər verir ki, insanlıq tarixi boyu ən böyük xəyallardan biri əbədi gənclik və ya heç olmasa qocalmanın ləngidilməsi olub. Əsrlər boyu bu mövzu miflərin, əfsanələrin və fantastik romanların mövzusu olsa da, müasir elmin və biotexnologiyanın inkişafı hüceyrə səviyyəsində qocalma prosesini anlamağa və hətta onu idarə etməyə imkan verir. Bu gün biologiya və təbabət qocalmanı sadəcə təbii bir axar deyil, müalicə oluna biləcək bioloji bir xəstəlik kimi dəyərləndirməyə başlayıb.
Mütəxəssislər qocalmanın bir neçə təməl mexanizmə söykəndiyini bildirirlər. Bunlardan ən mühümləri telomerlərin qısalması və qocalan, yəni “senesent” hüceyrələrin toplanmasıdır. Telomerlər DNK zəncirlərimizin uclarındakı qoruyucu papaqlar rolunu oynayır. Hüceyrə hər dəfə bölünəndə telomerlər bir qədər qısalır və müəyyən bir həddə çatdıqda hüceyrə bölünməni dayandırır. Digər tərəfdən, funksiyasını itirmiş, lakin ölməyən və ətraf toxumalara zərərli maddələr ifraz edən “zombi hüceyrələr” orqanizmdə xroniki iltihab yaradaraq toxumaların yenilənməsinə mane olur.
Son illərdə aparılan genetik və biotexnoloji tədqiqatlar müəyyən istiqamətlərdə inqilabi irəliləyişlər vəd edir. Alimlər xüsusi molekullar – senolytiklər vasitəsilə orqanizmdə toplanan və toxumaları qocaldan zombi hüceyrələri hədəf alaraq məhv edən preparatlar üzərində işləyirlər. Heyvanlar üzərində aparılan sınaqlarda bu metod toxumaların cavanlaşmasını və yaşam müddətinin uzanmasını göstərib. Eyni zamanda, hüceyrənin yaşını sıfırlamaq anlayışı artıq nəzəriyyədən təcrübəyə keçir. “Yamanaka faktorları” adı verilən xüsusi zülallar sayəsində hüceyrələrin kimyəvi yaddaşını təmizləyərək onları yenidən gənc hüceyrə halına gətirmək mümkündür.
Orqanizmdə yaşlaşdıqca azalan NAD+ molekulu hüceyrələrin enerji hasilatı və DNK-nın təmir olunması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır və bu molekulun səviyyəsini artıran maddələr hüceyrə enerjisini bərpa etmək məqsədilə araşdırılır. Gendən və kimyəvi maddələrdən əlavə, orqanizmin özünü təmizləmə mexanizmi olan autofagiya, yəni hüceyrələrin zədələnmiş hissəciklərini həzm edərək təmizləməsi sürətləndikdə də yaşlanma ləngiyir. Periodik aclıq və ya düzgün qidalanma bu mexanizmi təbii şəkildə işə salır.
Bioloqlar və genetiklər bildirirlər ki, yaxın onilliklərdə əsas məqsəd sadəcə insanın yaşamaq müddətini uzatmaq deyil, həm də insanın sağlam, gürbüz və aktiv qaldığı dövrü artırmaqdır. Yəni 80 və ya 90 yaşında bir fərdin fizioloji göstəricilərinin 40-50 yaşlı insanın göstəricilərinə bərabər olması hədəflənir. Qocalmanın tam şəkildə dayandırılması hələlik mürəkkəb hüquqi, etik və bioloji suallar doğursa da, elmin təqdim etdiyi son kəşflər uzun və keyfiyyətli ömür sürməyin artıq xəyal olmadığını göstərir.