Genetik İnqilab Və Yönləndirilmiş Təkamül: CRISPR Texnologiyası Və Tibbin Gələcəyi

Bəşəriyyətin biologiya və tibb tarixində əldə etdiyi ən böyük kəşflərdən biri olan CRISPR-Cas9 gen redaktəsi texnologiyası, canlıların DNT kodunu misilsiz dəqiqliklə dəyişdirməyə imkan verən inqilabi bir vasitədir.

Faktum.az xəbər verir ki, bu texnologiya təbii təkamül prosesinin minlərlə il ərzində etdiyi genetik dəyişiklikləri laboratoriya şəraitində çox qısa müddətdə həyata keçirməyə – bir növ “məcburiləşdirilmiş və ya yönləndirilmiş təkamül” yaratmağa şərait yaradır. 2020-ci ildə bu kəşfə görə Emmanuelle Charpentier və Jennifer Doudna Kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşlər.

CRISPR mexanizminin mahiyyəti mürəkkəb görünsə də, prinsipi molekulyar səviyyədə bir “qayçı və yapışqan” sisteminə dayanır. Bakteriyaların viruslara qarşı inkişaf etdirdiyi təbii müdafiə sistemindən ilhamlanaraq yaradılan bu texnologiya, xüsusi guide-RNA (yönləndirici RNT) vasitəsilə DNT zəncirindəki xətalı gen hissəsini nöqtə dəqiqliyi ilə tapır. Daha sonra Cas9 fermenti həmin zədəli və ya mutasiyaya uğramış gen parçasını kəsir; hüceyrənin öz bərpa mexanizmi isə həmin hissəni ya sıradan çıkarır, ya da verilmiş yeni sağlam genetik kodla əvəzləyir.

CRISPR texnologiyasının ən böyük vəd etdiyi imkan hərbi və irsi xəstəliklərin kökündən kəsilməsidir. Oraqvari hüceyrə anemiyası, talassemiya, kistik skleroz və müxtəlif xərçəng növləri kimi genetik mənşəli xəstəliklərin bətndə və ya erkən yaşda müalicəsi artıq klinik sınaqlar səviyyəsində müsbət nəticələr verir. Lakin bu güclü texnologiya özü ilə bərabər ciddi etk və bio-təhlükəsizlik sualları da gətirir. Genetik kodun dəyişdirilməsi müəyyən xəstəlikləri yer üzündən silmək potensialına malik olsa da, döl üzərində genetik müdaxilələr (“dizayner körpələr”) və gözlənilməz genetik yan təsirlər bəşəriyyəti yeni hüquqi və mənəvi çərçivələr müəyyən etməyə məcbur edir.