Lucifer Effekti: Stenford həbsxana təcrübəsi – Yaxşı insanlar necə şərə çevrilir?

Faktum.az xəbər verir ki, psixologiya tarixinin ən məşhur və qalmaqallı eksperimentlərindən biri olan Stenford həbsxana təcrübəsi sıradan, psixoloji cəhətdən tamamilə sağlam insanların hansı şəraitdə “şər”ə və qəddara çevrilə biləcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirmişdir.

1971-ci ildə amerikalı sosial psixoloq Filip Zimbardo tərəfindən həyata keçirilən bu eksperimentdə könüllü tələbələr püşkatma yolu ilə iki qrupa – “məhbuslar” və “keşikçilər”ə bölündülər.

Eksperiment üçün Stenford Universitetinin zirzəmisində süni həbsxana şəraiti yaradıldı. İki həftə davam etməsi planlaşdırılan təcrübə cəmi 6 gün sonra təcili olaraq dayandırıldı. Sebəb isə “keşikçi” rolunu alan gənclərin qısa müddətdə həddindən artıq qəddar, sadist və təhqiramiz davranışlar nümayiş etdirməyə başlaması, “məhbuslar”ın isə dərin psixoloji sarsıntı, depressiya və itaətkarlıq simptomları göstərməsi idi.

Zimbardo bu fenomenologiyanı sonralar “Lucifer Effekti” adlandırdı. İncil mifologiyasında Tanrının ən sevimli mələyi olan Luciferin sonradan iblisə çevrilməsinə istinad edən bu anlayışa görə:

İnsanın daxilindəki “yaxşı” və ya “pis” xarakter sabit deyil.

Sosial mühit, verilən səlahiyyətlər, anonimlik və sistemin özü sadə bir insanı asanlıqla qəddara çevirə bilər.

Şəxsi məsuliyyətin itməsi və başqalarını “insansızlaşdırma” (dehumanization) meyli insanın mənəvi sərhədlərini sürətlə sıradan çıxarır.

Stenford təcrübəsi və Lucifer Effekti müasir psixologiyada və sosilogiyada sadəcə fərdi deyil, həm də sistemli şərin, müharibə cinayətlərinin və hakimiyyətdən sui-istifadə hallatının necə yarandığını izah edən fundamental nəzəriyyələrdən biri kimi qəbul olunur.