SÜNİ İNTELLEKT HAKİMİ ƏVƏZ EDƏ BİLƏR?

Süni intellekt artıq həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrinə daxil olub. Hüquq sahəsi də bundan kənarda deyil.
Bu gün süni intellekt saniyələr ərzində yüzlərlə səhifəlik sənədi təhlil edə, qanunvericiliyin müvafiq normasını tapa, oxşar məhkəmə qərarlarını müqayisə edə, hüquqi mövqeləri sistemləşdirə və hətta qərar layihəsinin hazırlanmasına yardım göstərə bilir.
Bəs bütün bunları bacaran süni intellekt gələcəkdə hakimi də əvəz edə bilərmi?

Ali Məhkəmənin və Məhkəmə-Hüquq Şurasının sədri İnam Kərimov bu məsələyə çox maraqlı bir prizmadan yanaşıb. O bildirib ki, bu sualı hətta süni intellektin özünə də verib: “Sən hakimi əvəz edə bilərsən?”
Cavab isə mahiyyət etibarilə belə olub: bu işi hakim görməlidir.
İnam Kərimovun yanaşmasında xüsusilə diqqət çəkən məqam texnologiyanın imkanlarının inkar edilməməsi, əksinə, onun məhkəmə sistemində faydalı alət kimi qəbul olunması, lakin insan faktorunun və hakim məsuliyyətinin qorunmasıdır.

Mən də hesab edirəm ki, məsələnin mahiyyəti məhz buradadır.
Hakim sadəcə qanunun maddəsini seçmir
Məhkəmə qərarı bir neçə məlumatın kompüter proqramına daxil edilməsi və nəticənin avtomatik alınması prosesi deyil.
Hakim işə baxarkən iş materiallarına əlavə edilmiş sənədləri, yazılı və maddi sübutları, ekspert rəylərini, şahid ifadələrini, tərəflərin izahatlarını və digər sübutları araşdırır.
Lakin bununla proses bitmir.
Hakim həmin sübutların hər birini ayrıca və digər sübutlarla qarşılıqlı əlaqədə qiymətləndirməli, onların mötəbərliyini, işə aidiyyətini və nəticəyə təsirini müəyyən etməlidir.
Bir şahidin ifadəsinin mövcud olması onun dediklərinin avtomatik həqiqət kimi qəbul edilməsi demək deyil.
Bir sənədin iş materiallarına əlavə olunması da həmin sənədin avtomatik olaraq mübahisəni həll etməsi anlamına gəlmir.
Ekspert rəyi belə digər sübutlardan təcrid olunmuş şəkildə qiymətləndirilə bilməz.
Bütün bunların təhlilindən sonra hakimdə işin faktiki və hüquqi halları ilə bağlı müəyyən qənaət formalaşır.
Hüquqda bunun çox mühüm adı var:
hakimin daxili inamı.

Daxili inam nədir?
Burada bir məsələni xüsusilə vurğulamaq lazımdır.
Daxili inam hakimin şəxsi simpatiyası, emosiyası və ya sadəcə “mən belə düşünürəm” yanaşması deyil.
Daxili inam iş üzrə sübutların hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırılması nəticəsində formalaşan hüquqi qənaətdir.
Azərbaycanın prosessual qanunvericiliyində də sübutların qiymətləndirilməsi və daxili inam prinsipi mühüm yer tutur.
Xüsusilə cinayət prosesində hakim qanunu və vicdanını rəhbər tutaraq sübutların məcmusunu hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırmalı və onları öz daxili inamına görə qiymətləndirməlidir.
İnzibati məhkəmə icraatında da məhkəmənin iş üzrə icraat nəticəsində onda yaranmış daxili inam əsasında qərar qəbul etməsi nəzərdə tutulur.
Deməli, daxili inam sübutdan ayrı deyil — məhz sübutların araşdırılmasının nəticəsində yaranır.
Və burada insan hakimin rolu xüsusilə üzə çıxır.
Süni intellekt çox şeyi görə bilər, amma…
Süni intellekt hakimə böyük həcmdə kömək edə bilər.
Minlərlə səhifəlik iş materialının içərisində bir-birinə zidd olan məlumatları saniyələr ərzində müəyyən edə bilər.
Qanunvericilikdə tətbiq edilməli olan normaları göstərə bilər.
Ali Məhkəmənin oxşar işlər üzrə hüquqi mövqelərini tapa bilər.
Məhkəmə təcrübəsini müqayisə edə bilər.
Tarixləri, rəqəmləri və sənədlər arasındakı uyğunsuzluqları aşkar edə bilər.
Hətta hakimə qərarın layihəsini hazırlamaqda texniki yardım göstərə bilər.
Bütün bunlar məhkəmə sisteminin daha operativ və səmərəli işləməsinə ciddi töhfə verə bilər.
Məhz buna görə İnam Kərimovun yanaşmasındakı mühüm məqam süni intellektə qarşı çıxmaq deyil.
Əksinə, söhbət texnologiyanın imkanlarından istifadə etməklə insan qərarverməsinin qorunmasından gedir.
Bu, müasir məhkəmə sistemi üçün vacib balansdır.
Çünki məhkəmə qarşısında sadəcə sənədlər dayanmır
Məhkəmədə iş qovluğu görürük.
Amma həmin qovluğun arxasında insan həyatı dayanır.
Ailə mübahisəsində — uşağın gələcəyi.
Cinayət işində — insanın azadlığı.
Əmlak mübahisəsində — illərlə qurulmuş həyat.
Əmək mübahisəsində — insanın qazancı və sosial təminatı.
Bəzən bir məhkəmə qərarı insanın bütün sonrakı həyatına təsir göstərə bilir.
Ona görə də hakim yalnız məlumatları emal edən şəxs deyil.
O, sübutları araşdıran, tərəfləri dinləyən, ziddiyyətləri müəyyən edən, qanunu tətbiq edən və sonda qəbul etdiyi qərara görə məsuliyyət daşıyan şəxsdir.
Gələcək “hakim, yoxsa süni intellekt?” deyil
Məncə, gələcəyin məhkəmə sistemi üçün məsələni belə qoymaq daha doğrudur:
Hakim, yoxsa süni intellekt?
Xeyr.
Hakim + süni intellekt.
Süni intellekt araşdırsın.
Sənədləri sistemləşdirsin.
Qanunvericiliyi və məhkəmə təcrübəsini müqayisə etsin.
Ziddiyyətləri göstərsin.
Hakimin diqqətindən yayına biləcək detalları müəyyən etsin.
Amma bütün sübutları qiymətləndirərək, qanunu tətbiq edərək və formalaşmış daxili inamına əsaslanaraq son qərarı hakim versin.
İnam Kərimovun səsləndirdiyi yanaşmanın əsas mahiyyəti də məhz burada görünür: texnologiyanı məhkəmə sistemindən kənarda saxlamaq deyil, onu ədalət mühakiməsinə xidmət edən vasitəyə çevirmək, eyni zamanda insan hakimiyyətinin və qərara görə məsuliyyətin qorunmasını təmin etmək.
Süni intellekt çox güclü hüquqi köməkçi ola bilər.
Amma məhkəmə qərarının sonunda sadəcə bir alqoritm, sənəd və ya hüquq norması dayanmır.
Orada insan taleyi dayanır.

Hüquqşünas | Mediator
Zaur Quliyev