Qütb Gecələri Və Gecəyarısı Günəşi

Yer Üzündə Zamanın İlluziyaya Çevrildiyi Məkanlar

Yer kürəsində 24 saatlıq vərdiş etdiyimiz gecə və gündüz növbələşməsi planetimizin oxunun 23.5 dərəcə meyilli olması səbəbindən hər yerdə eyni qayda ilə işləmir. Şimal və Cənub qütb dairələrindən yuxarıda yerləşən coğrafiyalarda zaman anlayışı öz adiliyini itirir. Burada günəş ya aylarla üfüqün arxasında batmır, ya da zülmət gecələr həftələrlə şəhərlərin üzərinə çökmüş vəziyyətdə qalır. Təbiətin bu unikal astronomik hadisələri “Gecəyarısı Günəşi” (Qütb Gündüzü) və “Qütb Gecəsi” adlanır.

Norveçin Svalbard arxipelaqı, xüsusən də Lonqyearbyen şəhəri bu təbiət fenomeninin en kəskin hiss olunduğu məkanlardandır. Burada aprel ayının ortalarından avqustun sonuna qədər günəş bir dəfə də olsun batmır və gecəyarısı belə səma gündüz kimi işıqlı qalır. Noyabrın sonundan fevralın ortalarınadək isə şəhər tamamilə zülmət qütb gecəsinə qərq olur; səmada yalnız alaqaranlıq və sehrli Şimal işıqları (Aurora Borealis) görünür. Oxşar vəziyyət Norveçin Tromsö şəhərində, Finlandiyanın Laponya bölgəsində (Rovaniemi), Qrenlandiyanın Nuuk şəhərində və Rusiyanın Murmansk, Norilsk kimi qütb arxipelaqına yaxın sənaye mərkəzlərində də yaşanır.

Qütb dairəsində yaşayan insanların gündəlik həyatı və bioloji ritmi (sirkad ritmi) bu şəraitə uyğunlaşmaq məcburiyyətindədir. Aylarla davam edən gündüzlər zamanı sakinlərin yuxu rejimini qorumaq üçün pəncərələrə tam işıq keçirməyən xüsusi “blackout” pərdələr tutulur. Fəsillərarası keçidlərdə melanopsin və melatonin hormonlarının balansı pozulduğundan, qütb gecələri dövründə depressiya və yuxusuzluğun qarşısını almaq üçün evlərdə və iş yerlərində günəş işığını əvəz edən xüsusi fototerapiya lampalarından geniş istifadə olunur.

Təbiətin bu nadir fəsil və zaman dəyişikliyi bizə bir daha göstərir ki, gecə və gündüz adiləşdirdiyimiz anlayışlar əslində kainatın və planetimizin incə astronomik hərəkətinin möhtəşəm bir nəticəsidir.