Qərbi Azərbaycanda mədəni irsin dağıdılması

Qərbi Azərbaycanda mədəni irsin dağıdılması.

Ermənistan Azərbaycan xalqının əsrlər boyu öz dədə-baba torpaqlarında yaşaması və zəngin mədəni irs yaratması faktını hər vəchlə danmağa çalışır. Ermənistan Qərbi Azərbaycanda xalqımızın min illər ərzində yaratdığı mədəni irsi – tarixi abidələri, qəbiristanlıqları, məscidləri, tarixi yaşayış yerlərini dağıdıb. Regionun tarixini və mədəni mənzərəsini təhrif etmək, yenidən yazmaq məqsədi daşıyan belə destruktiv addımlar dözümsüzlük və irqçilikdən başqa bir şey deyil.

Ermənistan tərəfinin Azərbaycan mədəniyyət abidələrini qəsdən məhv etməsi və Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisindəki mədəni izlərini silməsi, beynəlxalq hüququn, o cümlədən 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və UNESCO-nun müvafiq qərarlarının kobud şəkildə pozulmasıdır.

Mədəni irs hər bir xalqın tarixi yaddaşının mühüm hissəsidir. Tarixi abidələr, dini tikililər, qəbiristanlıqlar, qədim yaşayış məskənləri və digər maddi-mədəni nümunələr yalnız daş və tikililərdən ibarət deyil. Onlar xalqın keçmişini, həyat tərzini, adət-ənənələrini və həmin ərazi ilə tarixi bağlılığını əks etdirən mühüm mənbələrdir. Bu səbəbdən hər hansı xalqın mədəni izlərinin məhv edilməsi təkcə ayrı-ayrı abidələrin sıradan çıxarılması deyil, tarixi yaddaşa ciddi zərbə vurulması deməkdir.

Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisi ilə bağlı tarixi və mədəni irsi məsələsi də bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif tarixi dövrlərə aid mənbələrdə və arxiv materiallarında həmin ərazilərdə azərbaycanlı əhalinin yaşadığı yaşayış məntəqələri, məhəllələri, dini və ictimai tikililəri haqqında məlumatlara rast gəlinir. Bu irsin bir hissəsi zaman keçdikcə müxtəlif səbəblərdən dağılıb, bir hissəsi isə məqsədli şəkildə dəyişdirilib və ya öz ilkin xüsusiyyətlərini itirib.

Xüsusilə məscidlər və qəbiristanlıqlar məsələsi diqqət çəkir. Dini və dəfn abidələri bir xalqın həmin ərazidəki tarixi varlığını göstərən mühüm maddi sübutlardır. Məscidlərin dağıdılması, qəbiristanlıqların məhv edilməsi və ya baxımsız vəziyyətə salınması nəticəsində yalnız memarlıq nümunələri deyil, bütöv bir tarixi yaddaş sistemi də zərər görür.

Tarixi yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi də mədəni irsin qorunması baxımından mübahisəli məsələlərdən biridir. Toponimlər bir ərazinin tarixi coğrafiyasının mühüm elementidir. Onların dəyişdirilməsi həmin məkanın keçmişi ilə bağlı təsəvvürlərin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Buna görə tarixi toponimlərin sənədləşdirilməsi, onların elmi əsaslarla araşdırılması və arxiv məlumatlarının qorunması böyük əhəmiyyət daşıyır.

Mədəni irsin dağıdılması və ya dəyişdirilməsi yalnız ikitərəfli siyasi mübahisə çərçivəsində qiymətləndirilməməlidir. Bu məsələ beynəlxalq mədəni irsin qorunması prinsipləri ilə də bağlıdır. Müharibələr və silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunması beynəlxalq humanitar hüququn mühüm istiqamətlərindən biridir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası məhz silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin qorunması üçün beynəlxalq hüquqi çərçivə yaradan əsas sənədlərdən biridir.

Mədəni irsin qorunması prinsipi münaqişə tərəflərindən öz ərazisində və nəzarətində olan mədəni sərvətlərə hörmətlə yanaşmağı tələb edir. Bu yanaşma dini, etnik və milli mənsubiyyətdən asılı olmamalıdır. Tarixi abidənin hansı xalqa aid olması barədə mübahisə onun qorunmasına maneə yaratmamalıdır. Əksinə, mübahisəli irsin qorunması və elmi şəkildə sənədləşdirilməsi gələcək nəsillərin obyektiv tarix öyrənməsi üçün vacibdir.

Azərbaycanın bu məsələdə irəli sürdüyü mövqenin əsasını da mədəni irsin qorunması təşkil edir. Ölkə ərazisində yerləşən müxtəlif dini və etnik icmalara aid abidələrin qorunması, bərpası və tədqiqi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur. Bu yanaşma göstərir ki, mədəni irs yalnız müəyyən bir etnik qrupun deyil, yaşadığı coğrafiyanın ümumi tarixi sərvəti kimi qorunmalıdır.

Qərbi Azərbaycandakı mədəni irslə bağlı məsələlərin beynəlxalq səviyyədə araşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Arxiv sənədləri, tarixi xəritələr, fotoşəkillər, səyyahların qeydləri, elmi tədqiqatlar və digər mənbələr əsasında Azərbaycan xalqının həmin ərazilərdəki tarixi-mədəni varlığının sənədləşdirilməsi obyektiv tarixşünaslıq baxımından vacibdir.

Belə araşdırmaların siyasi şüarlardan uzaq aparılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki tarixi faktların beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunmasının ən güclü yolu onların etibarlı mənbələr və elmi metodlarla təsdiqlənməsidir. Mədəni irsin taleyi ilə bağlı məsələlərdə beynəlxalq ekspertlərin, tarixçilərin, arxeoloqların və mədəni irs üzrə mütəxəssislərin iştirakı obyektivliyin təmin olunmasına kömək edə bilər.

Bu gün əsas vəzifələrdən biri də mövcud tarixi məlumatların sistemləşdirilməsi və gələcək nəsillər üçün qorunmasıdır. Dağıdılmış və ya dəyişdirilmiş abidələrin fotoşəkilləri, planları, kitabələri, tarixi sənədləri və digər materialları rəqəmsal formada arxivləşdirilə bilər. Bu, fiziki abidə mövcud olmasa belə, onun tarixi haqqında məlumatın gələcəkdə öyrənilməsinə imkan verər.

Mədəni irsin qorunması həm də gələcək sülh və barışıq prosesləri baxımından mühüm məsələdir. Azərbaycan və Ermənistan xalqları arasında davamlı sülhün formalaşması üçün yalnız siyasi və iqtisadi məsələlərin deyil, humanitar və mədəni məsələlərin də diqqətdə saxlanılması zəruridir. Bir xalqın digər xalqın tarixi və mədəni irsini inkar etməsi qarşılıqlı etimadın yaranmasına mənfi təsir göstərir.

Əslində, tarixi irsin qorunması heç bir halda düşmənçilik vasitəsinə çevrilməməlidir. Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycandakı tarixi-mədəni irsinin qorunması tələbi də tarixi həqiqətlərin sənədləşdirilməsi və mədəni yaddaşın yaşadılması baxımından qiymətləndirilməlidir. Eyni prinsip Azərbaycanın ərazisindəki bütün digər xalqların və icmaların mədəni irsinə münasibətdə də tətbiq edilməlidir.

Tarix siyasi maraqlardan asılı olmayaraq öyrənilməli və gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır. Əgər hansısa abidə dağıdılıbsa, onun haqqında mövcud sənədlər, arxiv materialları və elmi məlumatlar qorunmalıdır. Əgər tarixi yaşayış məntəqəsinin adı dəyişdirilibsə, onun əvvəlki adı və həmin adın tarixçəsi elmi mənbələr əsasında sənədləşdirilməlidir. Bu, tarixi yaddaşın qorunmasının ən mühüm yollarından biridir.

Qərbi Azərbaycanda Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin vəziyyəti ciddi elmi və beynəlxalq araşdırmaya ehtiyac duyulan məsələlərdən biridir. Tarixi abidələrin, məscidlərin, qəbiristanlıqların, yaşayış məntəqələrinin və digər mədəni irs nümunələrinin taleyi yalnız siyasi mübahisə predmetinə çevrilməməli, beynəlxalq mədəni irsin qorunması prinsipləri əsasında araşdırılmalıdır.

Mədəni irsin məhv edilməsi tarixi yaddaşın zəiflədilməsinə, onun saxtalaşdırılması isə gələcək nəsillərin obyektiv tarix haqqında təsəvvürlərinin təhrif olunmasına gətirib çıxara bilər. Buna görə Azərbaycan xalqının Qərbi Azərbaycandakı tarixi-mədəni irsinin sənədləşdirilməsi, elmi şəkildə araşdırılması və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması mühüm vəzifə olaraq qalır.

Tarixə münasibətdə ən doğru yol inkar deyil, araşdırmadır; dağıtmaq deyil, qorumaqdır. Mədəni irsə hörmət isə yalnız bir xalqın deyil, bütün bəşəriyyətin ortaq məsuliyyətidir. Bu prinsipə əməl edilməsi Cənubi Qafqazda tarixi həqiqətlərin daha obyektiv öyrənilməsinə və gələcəkdə xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər.

Elçin Şirinov-Pensiyaçı müəllim