Əsrlərin təbii möcüzəsi: Kələmin bitki dünyasındakı yeri, zəngin tərkibi və müalicəvi sirləri
Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyətin minilliklər boyu becərdiyi və gündəlik qida rasionunun ayrılmaz hissəsinə çevirdiyi kələm (Brassica oleracea) təkcə sadə bir tərəvəz bitkisi deyil, həm də botanika, təbabət və diyetologiya elmində xüsusi yer tutan zəngin təbii fenomendir. Aralıq dənizi sahili və Qərbi Avropadan başlayaraq bütün dünyaya yayılan bu bitki qədim sivilizasiyalardan müasir dövrümüzə qədər öz strateji və müalicəvi əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. Qədim yunanlar və romalılar tərəfindən bir çox xəstəliklərin müalicəsində həb əvəzi kimi istifadə olunan, hətta antik filosof Xrizipp tərəfindən haqqında xüsusi elmi traktat yazılan kələm, orta əsrlərdə Avropa və Qafqaz xalqlarının uzun qış aylarında vitamin çatışmazlığından qorunmasında əvəzolunmaz rol oynamışdır.
Xaççiçəklilər (Brassicaceae) fəsiləsinə aid olan bu bitki botanik müxtəlifliyi ilə də diqqəti cəlb edir. Mətbəxlərdə ən çox istifadə edilən klasik ağbaş kələmdən tutmuş, tərkibindəki yüksək antosian piqmentlərinə görə bənövşəyi rəngə çalan güclü antioksidant mənbəyi qırmızıbaş kələmə qədər hər bir növ özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Bundan əlavə, xərçəngə qarşı qoruyucu sulforafan maddəsi ilə zəngin olan brokkoli və gül kələm, Şərq mətbəxinin incisi sayılan yumşaq yarpaqlı Pekin kələmi və gövdə üzərində xırda başçıqlar şəklində bitən zülal deposu Brüssel kələmi bu bitkinin nə dərəcədə geniş genetik çeşidliliyə malik olduğunu göstərir.
Kələmin insan orqanizmi üçün daşıdığı dəyər onun nadir kimyəvi tərkibindən qaynaqlanır. Aşağı kalorili olmasına baxmayaraq (100 gramında cəmi 25 kcal), tərkibi C vitamini ilə son dərəcə zəngindir və diqqətəşayan məqam odur ki, kələmdəki C vitamini uzun müddət saxlanıldıqda və ya turşudulduqda belə parçalanmır. Bununla yanaşı, kələmin tərkibində mədə və onikibarmoq bağırsağın selikli qişasını bərpa edən, xora xəstəliklərinin sağalmasını sürətləndirən nadir Vitamin U (S-metilmetionin), qanın laxtalanması və sümük toxumasının möhkəmlənməsi üçün həyati vacib olan K vitamini, həmçinin kalium, maqnezium, kalsium, fol turşusu və bol pəhriz lifləri cəmlənmişdir.
Müasir tibbi tədqiqatlar kələmin mütəmadi istifadəsinin insan sağlamlığı üçün misilsiz faydalarını təsdiqləyir. Təzə sıxılmış kələm şirəsi aşağı turşuluqlu qastritin və xoraların müalicəsində təbii vasitə kimi tətbiq olunur, tərkibindəki antioksidantlar immunitet sistemini möhkəmləndirir, kalium isə arterial təzyiqi tənzimləyərək ürək-damar sağlığını dəstəkləyir. Karbohidrat miqdarı aşağı olduğu üçün şəkərli diabet xəstələri üçün idealdır. Çiy kələm və ya sirkəsiz təbii kələm turşusu zəngin probiotik mühit yaradaraq bağırsaq mikroflorasını yeniləyir və həzm sistemində təbii detoksifikasiya prosesini həyata keçirir.
Lakin kələmin istifadəsi zamanı müəyyən diqqət yetirilməli məqamlar da mövcuddur. Kələmin tərkibindəki qoitrogen maddələri yodun mənimsənilməsini ləngitdiyindən, qalxanabənzər vəzi zəifliyindən (hipotireoz) əziyyət çəkənlərin çiy kələm istehlakını məhdudlaşdırmaları və ya onu bişmiş halda yemələri tövsiyə olunur. Həmçinin, çiy kələmin tərkibindəki ağır liflər və kükürd birləşmələri həssas bağırsaqlarda köpə və sancılara səbəb ola bilər. Mədə turşuluğu kəskin yüksək olan şəxslərə və kəskin pankreatit zamanı çiy kələm və ya çox duzlu kələm turşusunun istehlakı məsləhət görülmür.
Faydalarından maksimum yararlanmaq üçün çiy kələmi salatlarda limon suyu və zeytun yağı ilə yumşaldaraq qəbul etmək, mədə rahatsızlıqlarında təzə sıxılmış şirəsini duzsuz içmək, həssas həzm sisteminə sahib olduqda isə buxarda və ya sobada bişirərək rasiona daxil etmək ən doğru istifadə qaydası hesab olunur.
Əsrlərin sınağından keçərək günümüzə çatan kələm sadə görünüşünün arxasında böyük bir bioloji xəzinə gizlədən, bəşəriyyətin sağlamlıq və qidalanma tarixindəki ən qiymətli təbiət möcüzələrindən biridir.