“Əxlaqsız” – hüquqi termin, yoxsa təhqir?
Gündəlik həyatda bir insan haqqında çox asanlıqla “əxlaqsızdır” deyirik.
Bəs hüquq insanları “əxlaqlı” və “əxlaqsız” olaraq bölürmü?
Ümumi qayda olaraq, xeyr.
Qanunvericilikdə “əxlaq”, “əxlaqsız davranış” kimi ifadələr müəyyən xüsusi normalarda işlədilsə də, şəxsin ümumi həyat tərzinə hüquqi damğa vurmaq üçün universal “əxlaqsız şəxs” statusu yoxdur. Məsələn, gender bərabərliyi haqqında qanunda seksual qısnamanın tərifində “əxlaqsız davranış” ifadəsi konkret davranış kontekstində işlədilir.
Xəyanət edən şəxs hüquqi baxımdan “əxlaqsızdır”?
Nikahda xəyanət cəmiyyət və ailə daxilində ağır mənəvi qiymət ala bilər. Amma mənəvi qiymətləndirmə ilə hüquqi məsuliyyət eyni şey deyil.
Hüquq, bir qayda olaraq, “bu insan əxlaqsızdırmı?” sualına deyil, konkret faktlara baxır:
Nə baş verib?
Hansı hüquq pozulub?
Bunu təsdiq edən hansı sübut var?
Həmin hərəkətin qanunda hansı hüquqi nəticəsi nəzərdə tutulub?
Bu fərq xüsusilə ailə mübahisələrində vacibdir.
“Həyat yoldaşım əxlaqsız həyat sürür” demək kifayətdirmi?
Məhkəmə üçün tərəfin digər tərəf haqqında verdiyi mənfi qiymət özü-özlüyündə konkret faktın sübutu deyil.
Əgər müəyyən davranışın uşağın mənafeyinə, ailə münasibətlərinə, əmlaka və ya başqa hüquqi məsələyə təsir etdiyi iddia edilirsə, konkret hallar və sübutlar əhəmiyyət daşıyır.
Başqa sözlə:
Hüquq etiketə yox, fakta baxır.
Bəs kimisə “əxlaqsız” adlandırmaq olarmı?
Burada vəziyyət əks istiqamətə də çevrilə bilər.
İnsanın şərəf və ləyaqəti hüquqla qorunur. Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsi şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuzu ləkələyən məlumatların yayılması ilə bağlı müdafiə imkanları nəzərdə tutur; Konstitusiya Məhkəməsi də bu müdafiə çərçivəsində zərərin əvəzinin tələb edilə bilməsini izah edib.
Kütləvi çıxışda, mediada və ya kütləvi nümayiş etdirilən internet resursunda şəxsin şərəf və ləyaqətinin nalayiq formada qəsdən alçaldılması isə konkret hallardan asılı olaraq Cinayət Məcəlləsinin 148-ci maddəsində nəzərdə tutulan təhqir məsələsini gündəmə gətirə bilər.
Deməli, başqasının əxlaqına qiymət verərkən də ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Cəmiyyət insanı mühakimə edə bilər.
Hüquq isə insanın şəxsiyyətinə deyil, konkret əmələ və sübuta qiymət verir.
Bəlkə də buna görə “Bu insan əxlaqsızdırmı?” sualından əvvəl başqa bir sual verməliyik:
“Konkret olaraq nə edib və bunun hüquqi nəticəsi varmı?”
Zaur Quliyev
Hüquqşünas | Mediator