Gerçəkliyi təhrif edən təhlükə: Qazlaytinq (Gaslighting) manipulyasiyası nədir?

Faktum.az xəbər verir ki, müasir psixologiyada ən təhlükəli emosional istismar növlərindən biri hesab olunan “Qazlaytinq” (Gaslighting), bir insanın qarşısındakı fərdin yaddaşını, mühakimə qabiliyyətini və psixi sağlamlığını şübhə altına almaq üçün sistematik şəkildə həyata keçirdiyi incə manipulyasiya taktikasıdır. Bu termin öz adını Patrişiya Hissmitin əsəri əsasında 1944-cü ildə çəkilmiş məşhur “Gaslight” (“Qaz işığı”) filmindən götürüb. Filmdə həyat yoldaşı qadını dəli olduğuna inandırmaq üçün evdəki qaz lampalarının işığını qəsdən azaldır və qadın bunu dedikdə ona hər şeyin normal olduğunu iddia edərək öz alqısını şübhə altına almasını təmin edir.

Qazlaytinq tətbiq edən şəxs (qazlayter) zamanla qurbanının öz reallıq hissini tamamilə itirməsinə və ona asılı vəziyyətə düşməsinə şərait yaradır. Tərəfdaşlıq münasibətlərində, ailədə və ya iş yerlərində tez-tez rast gəlinən bu təhlükəli manipulyasiyanın əsas taktiki üsulları bunlardır:

İnkar etmək: “Mən heç vaxt belə bir söz deməmişəm”, “Sen uydurursan” deyərək baş vermiş faktları tamamilə danmaq.

Hissləri kiçiltmək və değersizləşdirmək: “Çox həssassan”, “Hər şeyi böyüdürsən”, “Şizofrenik kimi davranma” ifadələri ilə qarşı tərəfin reaksiyalarını anormallaşdırmaq.

Yaddaşı şübhə altına almaq: “Sənin yaddaşın yaxşı deyil, səhv xatırlayırsan” deyərək fərdin öz zehninə olan inamını sarsıtmaq.

Mövzunu dəyişmək və günahlandırmaq: Şəxsi səhvini etiraf etmək əvəzinə, “Sən məni bu həddə çatdırdın” deyərək məsuliyyəti qurbanın üzərinə yıxmaq.

Psixoloqlar bildirirlər ki, uzun müddət qazlaytinqə məruz qalan şəxslərdə xroniki özünəinam əskikliyi, daimi günahkarlıq hissi və qərar verməkdə çətinlik çəkmə halları yaranır. Bu psixoloji tələdən çıxmağın ən təsirli yolu baş verən hadisələri və yazışmaları obyektiv şəkildə qeyd etmək, gerçəkliyi yoxlamaq üçün kənar, etibarlı insanlardan rəy almaq və ehtiyac yarandıqda həmin toksik münasibəti kəsərək peşəkar psixoloji dəstək almaqdır.