Cahil cəsarətinin elmi izahı: Dunning-Kruger Effekti nədir?
Faktum.az xəbər verir ki, müasir cəmiyyətdə və rəqəmsal platformalarda tez-tez rast gəldiyimiz “az bilən insanın özünü mütəxəssis hesab etməsi” halı sadəcə xarakter xüsusiyyəti deyil, elmi əsası olan psixoloji fenomendir. Bu kəşf 1999-cu ildə Kornell Universitetinin psixoloqları Devid Danninq (David Dunning) və Castin Kryuger (Justin Kruger) tərəfindən irəli sürülüb və müəlliflərinə 2000-ci ildə məşhur İq Nobel mükafatını qazandırıb. Tədqiqatçıların gəldiyi əsas nəticə böyük mütəfəkkir Sokratın “Bildiyim tək şey, heç nə bilmədiyimdir” kəlamının müasir psixologiyada təsdiqidir.
Dunning-Kruger effekti fərdin bir sahədəki bilik və ya bacarıq səviyyəsi nə qədər aşağıdırsa, özünü bir o qədər üstün və səriştəli görmək meylini ifadə edir. Bu koqnitiv qüsurun təməlində “metakoqnisiya” – yəni insanın öz düşüncə və bilik səviyyəsini qiymətləndirmə bacarığının olmaması dayanır. İlk mərhələdə hər hansı sahə haqqında səthi biliyə sahib olan şəxs mövzunun nə qədər dərin olduğunu dərk edə bilmədiyi üçün “Ağlasığmaz Cəsarət Zirvəsi”nə qalxır və özünü tam ekspert hesab edərək kəsərli mühakimələr yürüdür. Lakin insan sahəni daha dərin öyrənməyə başladıqca mövzunun mürəkkəbliyini dərk edir, öz bilik boşluqlarını kəşf edir və “Ümidsizlik Dərəsi”nə düşərək özünəinamını kəskin şəkildə itirir. Yalnız uzunmüddətli təcrübə və elmi bilik artdıqdan sonra fərd real mütəxəssislik səviyyəsinə çatır, lakin biliklərinin hüdudunu yaxşı bildiyi üçün hər zaman ehtiyatlı və təvazökar davranır.
Bu fenomenin kədərli tərəfi ondan ibarətdir ki, həqiqi mütəxəssislər mövzunun mürəkkəbliyini bildikləri üçün özlərinə şübhə ilə yanaşdıqları halda, savadsız və səthi biliyə malik şəxslər mütləq əminliklə kütlələri arxasınca apara bilirlər. Mütəxəssislər bildirirlər ki, Dunning-Kruger tələsinə düşməməyin yeganə yolu tənqidi düşüncəni saxlamaq, daimi özünüinkişafa açıq olmaq və “hər şeyi bilirəm” illüziyasından uzaq durmaqdır.