Dünya elminə yön verən, adı kölgədə qalmış 5 azərbaycanlı alim

Dünya elmindən və texnologiyasından danışarkən ağlımıza ilk gələn sima qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin banisi Lütfi Zadə olur. Lakin tarixin fərqli dönəmlərində kəşfləri ilə bəşəriyyətin inkişaf axarını dəyişən, amma adları geniş kütləyə o qədər də məlum olmayan başqa dahi alimlərimiz də var.

Faktum.az dünya elminin zirvələrini fəth etmiş, lakin adı kölgədə qalan 5 azərbaycanlı dahi barədə az bilinən faktları təqdim edir:

1. Kərim Kərimov (1917–2003) – Kosmosu fəth edən gizli general Uzun illər SSRİ-nin kosmik proqramlarının, o cümlədən Pilotlu Gəmilərin Sınaqları üzrə Dövlət Komissiyasının sədri olan Kərim Kərimovun adı sovet dövründə dövlət sirri kimi gizli saxlanılırdı. Kosmosa uçan bütün heyətlər (Yuri Qaqarin daxil olmaqla) uçuşdan əvvəl məhz ona məruzə edir, kosmik gəmilər onun icazəsi ilə fəzaya buraxılırdı. Kosmik texnologiyaların inkişafında, “Soyuz” və “Mir” stansiyalarının yaradılmasında misilsiz xidmətləri olan bu azərbaycanlının simasını dünya ancaq SSRİ dağılandan sonra, 1987-ci ildə tanıdı.

2. Əli Cavan (1926–2016) – İnternet və lazer inqilabının atası Təbrizli bir ailənin övladı olan və ABŞ-da fəaliyyət göstərən professor Əli Cavan 1960-cı ildə dünyada ilk dəfə qaz lazerini (Helium-Neon lazeri) kəşf edib. Bu gün istifadə etdiyimiz sürətli fiber-optik internet texnologiyası, barkod oxuyucular, tibbdə tətbiq olunan lazer cərrahiyyəsi və DVD disklər birbaşa onun bu unikal kəşfi sayəsində mümkündür. “Daily Telegraph” qəzeti onu dünyanın yaşayan 100 dahi şəxsiyyətindən biri elan etmişdi.

3. Azad Mirzəcanzadə (1928–2006) – Neft və mexanika dünyasının dəniz dərini yaradan dahisi Akademik Azad Mirzəcanzadə təkcə neft-qaz yataqlarının işlənilməsinin yox, həm də tətbiqi mexanikanın dünyaca məşhur nəzəriyyəçisidir. O, yeraltı hidrodinamika və qeyri-nyuton mayelərinin hərəkəti sahəsində elmdə inqilab edib. Onun yaratdığı riyazi modellər və mexanika qanunları bu gün təkcə kosmik raketlərin yanacaq sistemlərində və aviasiyada yox, həm də qlobal neft nəhənglərinin (məsələn, BP, Shell) qazma texnologiyalarında əsas fundamental baza kimi istifadə olunur.

4. İbrahim İbrahimov (1912–1994) – Dünya riyaziyyatının funksiyalar nəzəriyyəsi nəhəngi Akademik İbrahim İbrahimov müasir funksiyalar nəzəriyyəsi və yaxınlaşmalar nəzəriyyəsi sahəsində dünya miqyaslı kəşflərə imza atmış dahi riyaziyyatçıdır. O, SSRİ riyaziyyat məktəbinin liderlərindən biri sayılan Sergey Bernsteinin ən güclü tələbəsi olub və onun həll edə bilmədiyi bir çox mürəkkəb riyazi problemləri riyazi analiz üsulları ilə ortadan qaldırıb. İbrahimovun kəşf etdiyi interpolyasiya və analitik funksiyaların approksimasiyası (yaxınlaşması) üsulları, bu gün kosmik trayektoriyaların hesablanmasında, rəqəmsal siqnalların emalında və müasir proqramlaşdırma alqoritmlərinin qurulmasında fundamental baza rolunu oynayır. Dünyanın ən nüfuzlu riyaziyyat jurnalları və elmi mərkəzləri onun tapdığı teoremləri bu gün də öz dərsliklərində əsas bələdçi kimi təqdim edir.

5. Nəsirəddin Tusi (1201–1274) – Triqonometriyanı müstəqil elm edən filosof XIII əsrdə yaşamış Nəsirəddin Tusini təkcə rəsədxana quran münəccim kimi tanısaq da, o, dünya riyaziyyat tarixində triqonometriyanı astronomiyadan ayıraraq müstəqil elm sahəsinə çevirən ilk şəxsdir. Onun yazdığı “Şəklül-qita” (Dördbucaqlı haqqında risalə) əsəri Avropada yüzilliklər boyu riyaziyyatın əsası hesab olunub. Tusinin astronomik hesablamaları o qədər dəqiq idi ki, sonradan Nikolay Kopernik bəzi planetar modellərini qurarkən məhz onun riyazi formulalarından (Tusi cütlüyü nəzəriyyəsindən) istifadə etmişdi.