Zaman səyahəti və zamansal paradokslar: Keçmişi dəyişmək mümkündür?
Faktum.az xəbər verir ki, zamanın biristiqamətli axını insan oğlu üçün hər zaman ən böyük sirr və məhdudiyyət olub. Lakin elm fantastikasının və nəzəri fizikanın ən həyəcanverici mövzularından biri olan zamana səyahət ideyası bu məhdudiyyəti aradan qaldırmağa cəhd edir. Keçmişə qayıtmaq, tarixi dəyişmək və ya gələcəyi öncədən görmək arzusu sadəcə xəyal gücünün məhsulu deyil; bu, Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə fizika müstəvisinə daşınmış real elmi hipotezdir. Eynşteynin tənliklərinə görə, məkan və zaman vahid bir toxumadır və “qurd dəlikləri” (wormholes) kimi adlandırılan nəzəri tunellər kainatın fərqli nöqtələri və zaman kəsikləri arasında keçid yaratmağa imkan verə bilər.
Lakin nəzəri fizika zamana səyahətə qapı açsa da, məntiq və nedensəllik (səbəb-nəticə əlaqəsi) prinsipləri dərhal dəhşətli ziddiyyətlərlə, yəni zamansal paradokslarla üz-üzə qalır. Bunlardan ən məşhuru “Baba paradoksu”dur (Grandfather paradox): əgər bir şəxs zamana səyahət edərək keçmişə qayıtsa və babasını hələ uşağı olmadan öldürsə, özünün doğulması imkansızlaşır. Bəs doğulmayan bir insan keçmişə necə qayıdıb babasını öldürə bilər? Digər bir məntiq dairəsi isə “Bootstrap paradoksu”dur (Dark serialında geniş işlənildiyi kimi). Bu paradoksda bir məlumat və ya obyekt gələcəkdən keçmişə gətirilir və heç bir zaman ilk dəfə yaradılmadan sonsuz dövrəyə düşür.
Fiziklər və filosoflar keçmişə müdaxilə edildikdə kainatın necə reaksiya verəcəyi ilə bağlı müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürürlər. Rus fiziki İqor Novikovun “özünüuyğunluq prinsipi”nə görə, zamana səyahət etmək mümkün olsa da, keçmişi dəyişmək imkansızdır; çünki etdiyiniz hər bir müdaxilə onsuz da tarixin bir parçasına çevrilib və nəticəni doğurub. Kvant fizikasındakı “çoxlu dünyalar təfsiri” isə fərqli bir çıxış yolu təklif edir: keçmişə gedib bir şeyi dəyişdiyiniz an kainat şaxələnir və siz yeni, alternativ bir zaman xətti (alternate timeline) yaradırsınız. Yəni öz gəldiyiniz keçmiş dəyişmir, sadəcə fərqli bir paralel kainat formalaşır.
Nəticədə, zamana səyahət nəzəriyyələri və zamansal paradokslar bizə zamanın sadəcə qoldakı saatın əqrəblərindən ibarət olmadığını gösterir. Keçmişi dəyişmək ehtimalı insanı həm Eynşteynin kainat geometriyasına, həm də kvant mexanikasının gözəl qeyri-müəyyənliyinə səyahətə çıxarır. Zaman bəlkə də bir xətt deyil, sonsuz ehtimallar dənizidir və biz hələ də bu dənizin yalnız sahilində dayanmışıq.