Cəlil Məmmədquluzadənin “Molla Nəsrəddin” Satirik İnqilabı: Cəmiyyətin Güzgüsü
Faktum.az xəbər verir ki, XX əsrin əvvəllərində nəşrə başlayan və bütün müsəlman Şərqində ilk satirik jurnal olan “Molla Nəsrəddin” Azərbaycan ədəbi-publisistik fikir tarixində əsl inqilab yaratmışdır. Böyük yazıçı və dramaturq Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə nəşr olunan bu jurnal dövrün ictimai qüsurlarını, cəhaləti, geriliyi və dini fanatizmi kəskin satira atəşinə tutaraq cəmiyyətin üzünə tutulan əsl güzgüyə çevrildi. Jurnalın səhifələrində yaradılan və Danabaş kəndi sakinləri kimi ümumiləşdirilmiş tipajlar dövrün sərt reallıqlarını, xalqın başına gətirilən bəlaları və savadsızlığı bütün çılpaqlığı ilə nümayiş etdirirdi.
“Molla Nəsrəddin” jurnalının istifadə etdiyi xalq danışıq dili və sadə, anlaşıqlı üslub o dövrə qədər mövcud olan mürəkkəb ərəb-fars tərkibli ədəbi dildən kəskin şəkildə fərqlənirdi. Cəlil Məmmədquluzadə və onun ətrafındakı qələm dostları xalqın başa düşəcəyi dildə yazmaqla qələmin gücünü birbaşa kütlənin şüuruna yönəltdilər. Bu kəskin satira üslubu və xalq dilinə əsaslanan ədəbi üslub Azərbaycan realist nəsrinin formalaşmasında, eləcə də geniş xalq kütlələri arasında milli şüurun və özünüdərkin oyanışında müstəsna rol oynadı. Jurnal sadəcə gülüş yaratmaqla kifayətlənmir, oxucusunu düşünməyə, cəmiyyətdəki haqsızlıqlara qarşı mübarizə aparmağa səsləyirdi.
Jurnalın ilk nömrəsi 1906-cı il aprelin 7-də Tbilisi şəhərində “Şərqi-Rus” qəzetinin mətbəəsində işıq üzü görmüşdür. Cəmiyyətdə yaratdığı böyük rezonansa görə onun tirajı qısa müddətdə minlərlə nüsxəyə çatmış və təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Yaxın Şərqdə, İranda, Orta Asiyada və Hindistanda əl-əl gəzmişdir.
Jurnalın dərindən sevilməsində və oxunmasında Oskar Şmerlinq və İnzə Mir-Zeynalabdin kimi istedadlı rəssamların çəkdikləri iti, mənalı karikaturaların rolu əvəzsiz idi. Savadsız kəndli belə şəkildəki tənqidi dərhal başa düşürdü. Jurnal o qədər məşhur idi ki, bəzi kəndlərdə savadlı adamlar axşamlar yığışıb “Molla Nəsrəddin”i ucadan oxuyur, camaat isə qulaq asırdı.
Jurnal dəfələrlə çarlaq senzurun təqiblərinə məruz qalmış, bağlanmış və redaktoru Mirzə Cəlil həbs təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdır. Buna baxmayaraq, nəşr müxtəlif illərdə Tiflisdə, Təbrizdə və Bakıda fəaliyyətini davam etdirərək öz missiyasından əl çəkməmişdir.
Jurnalın ətrafında dövrün Əlahəzrət qələm sahibləri – Ömər Faiq Nemanzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məmməd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəmkusar kimi nəhəng ziyalılar birləşmişdilər. Sabirin yazdığı satirik şeirlər məhz bu jurnalın səhifələrində milyonlara çatmışdır.