Xəyal edilən şəhərlər və psixoloji böhran: Paris və Yerusəlim sindromları

Faktum.az xəbər verir ki, insan şüuru yalnız fiziki məkanda yaşamır; o, ədəbiyyat, kinematoqrafiya, incəsənət və müasir sosial media vasitəsilə qurulmuş xəyali coğrafiyalarda da gəzişir. Şəhərlər əsrlər boyu sadəcə daş və betondan ibarət yaşayış məskənləri deyil, simvollar, ideallar vən arzular xəritəsi kimi təqdim olunub. Lakin kütləvi mediyanın formalaşdırdığı bu zərif və mükəmməl şəhər obrazları real dünyanın kobud gerçəkliyi ilə toqquşduqda, insan psixikası gözlənilməz və kəskin cavab reaksiyaları verir. Sosiologiya və psixiatriyada “məkana bağlı psixozlar” kimi tanınan Paris sindromu və Yerusəlim sindromu, kütləvi illüziyaların dağılması nəticəsində yaranan ən parlaq psixoloji böhran nümunələridir.

Romantikanın çökməsi: Paris sindromu

Paris əsrlər boyu incəsənətin, dəbin, sevginin və zərifliyin mərkəzi kimi təbliğ edilib. Xüsusilə yapon kütləvi mədəniyyətində və mediyasında Paris – küçələrində sakit akkordeon musiqisinin səsləndiyi, hər bir sakininin zövqlü və nəzakətli olduğu nağılvari bir məkan kimi ideallaşdırılır. Lakin Yaponiyadan böyük ümidlərlə Fransa paytaxtına gələn bəzi turistlər tamam fərqli bir reallıqla qarşılaşırlar: sıxlıq, küçə küyü, təmizlik problemləri, xidmət sektorundakı kobudluq və dil səddi.

İllərdir zehində bəslənilən romantik illüziya ilə bu sərt reallıq arasındakı uçurum ilk dəfə 1980-ci illərdə yapon psixiatrı Hiroaki Ota tərəfindən “Paris sindromu” (Paris syndrome) kimi qeydə alınıb. Bu hal psixosomatik reaksiya kimi təzahür edir: turistlərdə şiddətli həyəcan, hallüsinasiyalar, sayıqlamalar, ürəkdöyünmə və özgəninkiləşmə (depersonalizasiya) müşahid olunur. Hər il onlarca yapon turist bu psixoloji shock səbəbindən psixiatrik köməyə ehtiyac duyur və hətta təcili olaraq ölkələrinə evakuasiya edilir. Bu böhran, kütləvi mediyanın yaratdığı mükəmməllik illüziyasının reallıq tərəfindən amansızcasına dağıdılmasının sosioloji sübutudur.

Əgər Parisdə böhran romantikanın yoxluğundan yaranırsa, Yerusəlimdə (Qüdsdə) psixoloji böhran məkanın həddindən artıq dini və tarixi simvolika ilə yüklənməsindən doğur. Üç səmavi dinin müqəddəs mərkəzi olan Yerusəlimə səfər edən bəzi zəvvarlar şəhərin tarixi və mənəvi ab-havasının təsiri altına düşərək öz reallıq duyğularını itirirlər.

İlk dəfə psixiatr Heinz Herman tərəfindən sistemləşdirilən “Yerusəlim sindromu” (Jerusalem syndrome) zamanı insan özünü dini mətnlərdəki peyğəmbərlər, müqəddəslər və ya tarixi fiqurlar (Süleyman peyğəmbər, Həzrəti Məryəm, İsa Məsih və s.) kimi hiss etməyə başlayır. Şəhərə daxil olan turist tədricən gərginləşir, ağ ağlaşmalara bürünür, küçələrdə dini kəlamlar oxuyur və bəşəriyyəti xilas etmək missiyasını üzərinə götürdüyünü iddia edir. Maraqlıdır ki, bu sindromdan əziyyət çəkənlərin böyük əksəriyyəti əvvəllər heç bir psixiatrik diaqnozu olmayan, sadəcə şəhərin mədəni-dini ağırlığını həzm edə bilməyən insanlardır.

Bu iki fenomen fundamental bir sualı gündəmə gətirir: Media və incəsənət şəhər məkana dair algımızı necə manipulyasiya edir və reallıq illüziyanı dağıdanda insan psixikası buna necə cavab verir?

Müasir kino, ədəbiyyat və xüsusilə Instagram, TikTok kimi sosial media platformaları məkanları tamamilə filterlənmiş, problemlərdən arındırılmış hiper-reallıqlar (hyperreality) kimi təqdim edir. İnsan beyni bu ideal obrazları qəbul edərək öz daxili gözləntilərini həmin illüziya üzərində qurur. Reallıqla qarşılaşdıqda isə ziddiyyət o qədər kəskin olur ki, psixikanın adi adadaptasiya mexanizmləri iflasa uğrayır. Nəticədə beyin ya reallığı rədd edərək hallüsinasiyalara sığınır (Paris sindromu), ya da şəxsi identikliyini dəyişərək məkanın simvolik ağırlığına uyğunlaşmağa çalışır (Yerusəlim sindromu).

Xəyal edilən şəhərlərin yaratdığı bu psixoloji böhranlar göstərir ki, müasir insan yalnız coğrafi səyahət etmir, həm də öz xəyalları ilə gerçəklik arasında təhlükəli bir kəndir üzərində yeriyir. Şəhərləri filtrlər və miflərdən azad edərək, onları bütün mürəkkəbliyi və reallığı ilə qəbul etmək, insan psixologiyasını bu cür mədəni şoklardan qorumağın yeganə yoludur.