Sinesteziya: Rəngləri dadmaq və səsləri görmək
Faktum.az xəbər verir ki, insan beyninin ən qeyri-adi və sirli möcüzələrindən biri olan, dünya əhalisinin təxminən 4 faizində rast gəlinən sinesteziya — yəni duyğuların çarpazlaşması fenomeni müasir nevrologiyanın ən heyrətamiz araşdırma mövzularından biridir. Bir çox insanın sadəcə metafizik bir xəyal və ya psixoloji illüziya hesab etdiyi bu vəziyyət əslində beynin neyron strukturlarındakı fiziki fərqliliklərdən qaynaqlanan, rənglərin dadını hiss etməyə, səsləri vizual olaraq görməyə və ya rəqəmləri fərqli xarakterlərdə qəbul etməyə yol açan real bir neyrobioloji vəziyyətdir.
Normal insan beynində görmə, eşitmə, dadbilmə kimi duyğu mərkəzləri bir-birindən ayrı, izolyasiya olunmuş sahələr kimi fəaliyyət göstərdiyi halda, sinestet insanların beynində bu mərkəzlər arasında sıx və bir-birinə keçid edən neyron magistralları (birləşdirici yollar) mövcuddur. Bu səbəbdən hər hansı bir səs dalğası eşitmə mərkəzini aktivləşdirən zaman neyron siqnalları eyni anda heç bir maneəyə rast gəlmədən görmə mərkəzinə də sızır və insan musiqi dinləyərkən gözünün önündə rəngarəng həndəsi fiqurların uçuşduğunu rəsmən canlı olaraq görür. Bu fenomenin ən məşhur növlərindən biri olan “qrafem-rəng” sinesteziyasında insanlar hər bir hərfi və ya rəqəmi konkret bir rəngdə qəbul edirlər; məsələn, onlar üçün “5” rəqəmi hər zaman mütləq şəkildə qırmızı, “A” hərfi isə yaşıl rəngdədir və bu qəbul həyatları boyunca heç vaxt dəyişmir. Hətta daha nadir növlərdə insanlar müəyyən sözləri tələffüz edərkən və ya eşidərkən ağızlarında kartof püresi, şokolad və ya metal dadı hiss edirlər ki, bu da beynin dadbilmə və dil mərkəzlərinin bərabər işləməsindən xəbər verir.
Faktum.az xəbər verir ki, sənət dünyasının bir çox dahi simaları, o cümlədən məşhur bəstəkar Frans List və rəssam Vasili Kandinski məhz bu “X-Ray” duyğu qarışığından bəhrələnərək öz şah əsərlərini yaradıblar; List orkestrlə məşq edərkən musiqiçilərə “lütfən, bir az daha mavi çalın” deyərək onları təəccübləndirir, Kandinski isə rəngləri simfoniya kimi eşidərək abstrakt sənətin əsasını qoyurdu. Elm adamları MRT müayinələri vasitəsilə sübut ediblər ki, sinesteziya bir xəstəlik və ya psixi pozuntu deyil, əksinə, təkamül prosesində beynin informasiyanı daha zəngin, çoxölçülü və limitsiz şəkildə emal etmək bacarığı, insan təxəyyülünün molekulyar səviyyədə qeyri-adi bir təzahürüdür.