Qəhvə falının sirli tarixi və psixologiyası

Bir fincan qəhvədə gizlənən mistika və insan zəkası

Faktum.az xəbər verir ki, əsrlər boyu müxtəlif mədəniyyətlərdə geniş yayılan və günümüzdə də öz populyarlığını qoruyub saxlayan qəhvə falı (tasseoqrafiya), yalnız bir əyləncə və ya gələcəyi öyrənmək cəhdi deyil, eyni zamanda dərin tarixi köklərə və psixoloji mexanizmlərə söykənən maraqlı bir fenomendir. Şərq kulinariya və məişət mədəniyyətinin ayrılmaz parçası olan Türk qəhvəsinin fincanda qoyduğu telvə çöküntüləri, minilliklər boyu insanların gələcəyə olan marağının, ümidlərinin və daxili arzularının kətanına çevrilmişdir. XVI əsrdə Osmanlı saraylarından başlayan bu ənənə, tədricən Avropaya və bütün Yaxın Şərqə yayılaraq fərqli ritual və qaydalarla zənginləşmişdir.

Psixoloji və neyroloji nöqteyi-nəzərdən qəhvə falının oxunması insan beyninin “paradeoliya” adlanan xüsusi bir xüsusiyyətinə əsaslanır. Paradeoliya – beynin nizamsız, təsadüfi vizual formaların və ya kölgələrin içərisində tanış fiqurlar, insan üzləri, heyvanlar və ya simvollar görmə meyilidir. Fincandakı telvə izlərinə baxan şəxs, əslində öz bilinçaltındakı qorxuları, gözləntiləri və istəkləri həmin simvollara köçürür. Fal bakan şəxsin formaları müsbət və ya mənfi şəkildə yozması isə psixologiyada “Piqmalion effekti” və ya “özünü reallaşdıran proqnoz” yaratmağa qadirdir; yəni insan eşitdiyi təxminlərə şüursuz şəkildə inanır və öz davranışlarını həmin ssenariyə uyğunlaşdırmağa başlayır.

Mütəxəssislər və sosiloqlar vurğulayırlar ki, qəhvə falı həm də güclü bir sosial ünsiyyət və psixoloji rahatlama (art-terapiya) vasitəsidir. Bir fincan qəhvə ətrafında toplaşan insanların fal bəhanəsi ilə öz daxili qayğılarını bölüşməsi, gələcəyə dair ümidli sözlər duyması emosional gərginliyi və stresi azaltmağa kömək edir. Elm gələcəyi fal vasitəsilə görməyin qeyri-mümkün olduğunu bildirsə də, qəhvə falı insan psixologiyasının sirli tərəflərini göstərən, mədəni irsin və məişət folkorunun rəngarəng bir elementi kimi yaşamaqda davam edir.