Hörmətdən israfa: Azərbaycan süfrə mədəniyyətinin sosioloji və psixoloji anatomiyası
Faktum.az xəbər verir ki, qonaqsevərlik Azərbaycan xalqının kollektiv kimliyinin, etnoqrafik irsinin və sosial psixologiyasının ən parlaq, ən qürurverici sütunlarından biridir. Əsrlər boyu “Qonaq evin ruzisidir”, “Qonaq Allah qonağıdır” deyimi ilə böyüyən bir cəmiyyətdə qapıya gələn hər bir kəsə süfrə açmaq, evdə olanın ən yaxşısını onun qarşısına qoymaq toxunulmaz bir yazılmamış qanun hesab olunub. Lakin XXI əsrin sosial-iqtisadi reallıqlarında bu nəcib adət tədricən məzmununu dəyişərək bolluq nümayişi, sosial status yarışı və nəhayət, böyük miqyaslı qida israfı problemi ilə qarşı-qarşıya qalmışdır.
Süfrənin yeməklərlə ağzınadək doldurulmasının tarixi-etnoqrafik köklərinə nəzər saldıqda görürük ki, ənənəvi cəmiyyətlərdə qıda resurslarına çıxış heç də həmişə asan olmayıb. Qıtlıq, mövsümi darlıq və müharibələr şəraitində qonağın qabağına bolluq çıxarmaq ev sahibinin ona verdiyi ən ali dəyərin — “Sənin üçün heç nəyi əsirgəmirəm” mesajının simvolu idi. Süfrədəki təamların rəngarəngliyi və miqdarı, ev sahibinin cömərdliyini, xeyirxahlığını və ruzisinin bərəkətli olduğunu göstərən əsas vizual dil idi.
Müasir sosioloji müstəvidə isə bu psixoloji model formasını saxlasa da, mahiyyətini itirmişdir. Günümüzdə toy, nişan, yas, ad günü və hətta sadə ev ziyafətlərində açılan nəhəng süfrələr tez-tez “qonağa hörmət” çərçivəsini aşaraq, “özünü göstərmək” (sosial prestij) mexanizminə çevrilir. Cəmiyyətin “El nə deyər?”, “Süfrə boş görünməsin” təzyiqi insanları büdcələrinə zidd olaraq həddindən artıq yemək sifariş etməyə və ya hazırlamağa vadar edir. Süfrədə bir neçə növ salatın, isti xörəklərin, kababların və çərəzlərin üst-üstə qalanması artıq qonağın doyması üçün değil, ev sahibinin sosial statusunu təsdiqləməsi üçün vacib şərt kimi qəbul olunur.
Bu vərdişin ən acınacaqlı nəticəsi isə qlobal və yerli səviyyədə qida israfıdır. Ziyafətlərdən sonra toxluqdan toxunulmayan, tullantıya çevrilən tonlarla keyfiyyətli qıda, təbiətə və ölkə iqtisadiyyatına böyük zərər vurur. Bir tərəfdən qida təhlükəsizliyi və resursların qorunması məsələsinin qlobal gündəmdə olduğu bir dövrdə, digər tərəfdən məişətimizdəki bu israfçılıq ciddi ziddiyyət təşkil edir.
Qonaqsevərlik – süfrədəki yeməyin çoxluğu ilə değil, qonağa göstərilən səmimi diqqət, xoş üz vən istiqanlılıqla ölçülür. Müasir Azərbaycan cəmiyyəti kimi bizlər də əsrlərdən gələn bu gözəl ənənəmizi qorumalı, lakin onu sosial göstərişdən və israfçılıqdan təmizləyərək daha şüurlu, mədəni və ekoloji balanslı bir müstəviyə daşımalıyıq.