Qaranlığın itməsi

İşıq çirklənməsinin bioloji ritmimizə və təbiətə gizli zərbəsi

Faktum.az xəbər verir ki, sənayeləşmə və sürətli urbanizasiya dövründə bəşəriyyətin əldə etdiyi en böyük texnoloji rahatlıqlardan biri olan süni işıqlandırma, müasir dövrdə ekoloji və bioloji tarazlığı pozan gizli bir təhdidə — işıq çirklənməsinə (light pollution) çevrilmişdir. Gecələr şəhərlərimizi bürüyən parlaq neon lövhələr, kuçə fənərləri və hər addımda qarşılaşdığımız rəqəmsal ekranlar təbii qaranlığı demək olar ki, yox etmişdir. İnsan orqanizmi və Yer üzündəki canlılar milyonlarla il boyunca gündüz və gecənin təbii növbələşməsinə uyğun olaraq təkamül etdiyi halda, son bir əsrdə gecə qaranlığının süni şəkildə yox edilməsi daxili bioloji saatımızı, yəni sirkad ritmlərimizi kökündən sarsıdır.

Neyrobioloqlar və xronobiologiya mütəxəssisləri bildirirlər ki, humanitar və bioloji sistemimizin ən mühüm tənzimləyicilərindən biri olan melatonin hormonu yalnız tam qaranlıq mühitdə beynin epifiz vəzi tərəfindən ifraz olunur. Melatonin təkcə dərin və keyfiyyətli yuxunu təmin etmir, həm də güclü antioksidant kimi hüceyrələrin yenilənməsində, immunitetin güclənməsində vən xərçəng hüceyrələrinin inkişafının qarşısının alınmasında həlledici rol oynayır. Gecə saatlarında məruz qaldığımız süni işıq, xüsusilə də rəqəmsal cihazlardan yayılan göy işıq (blue light) beynimizə günüz olduğu siqnalını verir. Bu zaman melatonin ifrazı kəskin şəkildə dayanır ki, bu da xroniki yuxusuzluq, metobolik pozuntular, depressiya, piylənmə və ürək-damar xəstəliklərinin riskini dəfələrlə artırır.

İşıq çirklənməsinin fəsadları yalnız insan sağlamlığı ilə məhdudlaşmır, həm də qlobal ekosistemə ağır zərbə vurur. Gecə həyatı sürən heyvanların orientasiya qabiliyyəti pozulur, köçəri quşlar işıqlandırılmış hündürmərtəbəli binalara çırpılaraq tələf olur, dəniz tısbağaları okean əvəzinə şəhər işıqlarına tərəf yönələrək məhv olurlar.

Ağıllı şəhər işıqlandırma sistemlərinə keçid, gecə işıqlarının intensivliyinin azaldılması və təbii qaranlıq zonalarının qorunması təkcə enerjiyə qənaət değil, həm də insan neyrologiyasını və təbii biomüxtəlifliyi xilas etmək üçün təxirəsalınmaz zərurətdir.