Populizm: Demokratiyanın sonu, yoxsa zəruri tənqid?
Faktum.az xəbər verir ki, XXI əsrin siyasi mənzərəsini xarakterizə edən ən əsas anlayışlardan biri şübhəsiz ki, populizmdir. Qərb ideoloji sistemlərindən tutmuş inkişaf etməkdə olan ölkələrin idarəçilik modellərinə qədər hər yerdə özünü göstərən bu fenomen, müasir siyasi elmin ən çox mübahisə doğuran mövzusuna çevrilmişdir. Bir tərəf populizmi klassik demokratiyanın və institutların aşınması kimi qiymətləndirdiyi halda, digər tərəf onu mövcud sistemin qüsurlarını üzə çıxaran təbii bir “immunitet reaksiyası” hesab edir.
Siyasi təhlilçilər və sosioloqlar populizmin mahiyyətini və onun cəmiyyətdəki rolunu belə təhlil edirlər. Populizm, sadə ifadə ilə, cəmiyyəti iki əsas qütbə bölür: “təmiz, məzlum xalq” və “korrupsiyalaşmış, yadlaşmış elita”. Bu ritorikanın sürətlə tərəfdar tapmasının təməlində isə bərqərar olmuş siyasi institutların, media nəhənglərinin və texnokrata çevrilmiş bürokratiyanın sıravi vətəndaşın gündəlik qayğılarından uzaqlaşması dayanır.
Populizmi “demokratiyanın sonu” kimi görənlər vurğulayırlar ki, bu hərəkatlar mürəkkəb sosial-iqtisadi problemlərə həddindən artıq primitiv, bəzən isə icrası qeyri-mümkün olan vədlərlə yanaşır. Populist liderlər qanunun aliliyini, müstəqil məhkəmə sistemini və media azadlığını bəzən “xalq iradəsinə engel olan maneələr” kimi qələmə verərək, institucional tarazlıqları pozmağa meyllidirlər. Bu isə nəticə etibarilə avtoritarizmə və cəmiyyətin kəskin qütbləşməsinə yol açır.
Digər tərəfdən, populizmi “zəruri tənqid” kimi qiymətləndirən ekspertlər hesab edirlər ki, bu dalğa elitanın özünəqapanma və təkəbbür böhranına qarşı bir xəbərdarlıqdır. Qloballaşmanın gətirdiyi bərabərsizliklər, mədəni transformasiyalar və iqtisadi gərginliklər fonunda unudulduğunu hiss edən kütlələr üçün populizm öz səsini ucaltmaq vasitəsinə çevrilir. Yəni populizm demokratiyanı məhv etmir, əksinə, xalqdan qopmuş siyasi elitaları öz sistemlərini yeniləməyə və real problemlərlə üzləşməyə məcbur edir.
Populizmin yüksəlişi bir səbəb deyil, nəticədir. Müasir demokratiyaların gələcəyi populisti məhkum etməkdən deyil, onun qidalandığı sosial ədalətsizliyi, rəqəmsal manipulyasiyaları və idarəetmə boşluqlarını aradan qaldırmaqdan keçir.