Nizami Gəncəvinin Dünyası

XII Əsrdə İnsan, Qadın və Hakimiyyət Haqqında Düşüncələr

Faktum.az xəbər verir ki, XII əsr Şərq renessansının zirvəsi sayılan Böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvi yalnız poeziyası ilə deyil, dövrünü əsrlərlə qabaqlayan fəlsəfi, sosial və hümanist baxışları ilə də dünya təfəkkür tarixinin ən parlaq simalarındandır. Orta əsrlər feodalizm və doqmatik dini qaydalarının hökm sürdüyü bir zamanda Nizami özünün “Xəmsə”si ilə insan amilini, qadın azadlığını və ədalətli hakimiyyət modelini prioritet elan etmişdir. Dahi şairin dünyagörüşünün əsasını təşkil edən üç təməl sütun — insan, qadın və hakimiyyət haqqında düşüncələri bu gün də müasirliyini qoruyub saxlayır.

Nizami fəlsəfəsi insana olan sonsuz sevgidən başlanır. Onun fəlsəfəsində insan kainatın bəzəyi, yaradılışın şah əsəridir. “Sirlər xəzinəsi” və “İsgəndərnamə” əsərlərində şair vurğulayır ki, insanın dəyəri onun mənşəyi, irqi və ya sosial təbəqəsi ilə deyil, mənəvi saflığı, elmi, əməyi və ağlı ilə ölçülür. Nizami insanı öz taleyinin memarı kimi görür və onu mənəvi təkamülə, nəfsə qalib gəlməyə çağırır.

Orta əsr Şərqində qadının hüquqsuz olduğu, cəmiyyətdən təcrid edildiyi bir dövrdə Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı həqiqi anlamda bir inqilab idi. O, qadına yalnız gözəllik obyekti kimi deyil, ağıllı, iradəli, dövlət idarə edən və cəmiyyəti dəyişdirən güc kimi baxırdı. Məğlubedilməz İsgəndərə zəkası və mənəvi üstünlüyü ilə dərs verən müdrik dövlət xadimi Nüşabə (“İsgəndərnamə”), şəxsi ləyaqətini və sevgisini hər şeydən üstün tutan iradəli Şirin (“Xosrov və Şirin”), ağıl və səbri ilə şah Bəhram Qura insan qabiliyyətinin limitsiz olduğunu sübut edən Fitnə (“Həft peykər”) buna bariz nümunədir. Nizami üçün qadın və kişi bərabər hüquqludur; şairin “Qadın var ki, çox kişidən qeyrətlidir” fəlsəfəsi XII əsr üçün misilsiz bir sosial cəsarət nümunəsi idi.

Nizamini ən çox düşündürən məsələlərdən biri də cəmiyyətin ədalətlə idarə olunması idi. O, şahları cəza vermək üçün deyil, xalqa xidmət etmək üçün var olan rəhbərlər kimi görürdü. Şairə görə, hakimiyyətin legitimliyinin tək şərti ədalətdir. Nizami hökmdarlara xəbərdarlıq edirdi ki, zülm üzərində qurulan səltənət uzun sürə bilməz. “Sirlər xəzinəsi”ndəki “Sultan Səncər və qarı” hekayəsində sadə bir qarının şaha qarşı cəsarətli çıxışı, rəhbərin xalq qarşısındakı məsuliyyətini aydın göstərir. “İsgəndərnamə”də isə Nizami əvvəlcə cahangir, sonra filosof, ən sonda isə ideal və müharibəsiz bir cəmiyyətin rəhbəri obrazını yaradır.

Nəticə etibarilə, Nizami Gəncəvinin dünyası XII əsrin qaranlıqları içindən boylanan işıqlı bir maarifçilik mərkəzi idi. Onun insanı ucaldan, qadına ehtiram göstərən və hakimiyyəti ədalətə dəvət edən fikirləri bəşəriyyətin hələ də canatdığı ideallar olaraq qalmaqdadır.