Müəllimə hörmət təhsilə qayğıdan başlayır

Bir müəllimin zəhmətini anlamaq üçün təkcə onun keçdiyi dərsə baxmaq kifayət deyil. Müəllim dərsə hazırlaşır, tapşırıqlar seçir, şagirdlərin işlərini yoxlayır, çətinlik çəkən uşağa mövzunu başqa cür izah etməyin yolunu axtarır. Sinifdə isə müəllim fərqli xarakterlərlə, qabiliyyətlərlə və ehtiyaclarla qarşılaşır. Hər il 5 oktyabrda qeyd olunan Beynəlxalq Müəllimlər Günü bu çoxşaxəli əməyin cəmiyyət üçün əhəmiyyətini xatırladır.

UNESCO bu günün məqsədini müəllimlərin təhsilə verdiyi töhfəni qiymətləndirmək və ehtiyac duyduqları dəstəyə diqqət çəkmək kimi izah edir. Müəllim haqqında xoş söz demək vacibdir, amma əsl ehtiram onun işinə anlayışla yanaşmaqda, peşəkar inkişafına kömək etməkdə və işləməsi üçün münasib şərait yaratmaqda ifadə olunur. Bu bayram məktəblə yanaşı, ailənin və bütövlükdə cəmiyyətin təhsilə münasibətini də gündəmə gətirir.

Azərbaycanın təhsil tarixi müəllim əməyinin nə qədər geniş məna daşıdığını göstərən nümunələrlə zəngindir. Maarifçilər uşaqların oxumasına mane olan çətinlikləri görür, onları aradan qaldırmağa çalışırdılar. Dərslik hazırlamaq, məktəb açmaq, ailələri övladlarının təhsilinə razı salmaq da bu fəaliyyətin tərkib hissəsi idi. Abdulla Şaiqin, Süleyman Sani Axundovun və Hənifə xanım Məlikovanın xidmətlərinə məhz bu baxımdan yanaşmaq lazımdır.

Abdulla Şaiq Azərbaycan ədəbiyyatında olduğu kimi, məktəb tarixində də tanınmış simadır. O, uzun illər müəllimlik etmiş, ana dili və ədəbiyyatın tədrisi üçün dərslik və proqramlar hazırlamışdı. “Uşaq gözlüyü”, “Gülzar” kimi dərs kitabları məktəblərin oxu materiallarına ehtiyacını ödəməyə xidmət edirdi. Uşaqlar üçün yazdığı şeirlər, hekayələr və pyeslər də onun pedaqoji fəaliyyəti ilə səsləşirdi. Şaiqin yaradıcılığı uşağa anlaşıqlı dillə müraciət etməyin, onda mütaliəyə maraq oyatmağın dəyərli nümunələrindəndir.

Süleyman Sani Axundov da müəllimliyi ədəbi yaradıcılıqla birgə davam etdirən ziyalılardan idi. 1894-cü ildə pedaqoji fəaliyyətə başlayan ədib Bakının müxtəlif məktəblərində çalışmış, məktəb rəhbəri kimi də fəaliyyət göstərmişdi. Milli Arxiv İdarəsinin yayımladığı sənədlərdə onun müəllimlik illəri ilə bağlı maraqlı məlumatlar var. Arxivdə qorunan müraciətlərindən birində Axundov əvvəlki xidmət illərinin də stajına daxil edilməsini və məsələyə ədalətlə yanaşılmasını istəyirdi. Bu sənəd fədakar müəllimin də zəhmətinin layiqincə qiymətləndirilməsinə ehtiyac duyduğunu xatırladır.

Hənifə xanım Məlikovanın adı Azərbaycanda qızların təhsilə cəlb olunması ilə bağlıdır. O, 1901-ci ildən 1905-ci ilədək Hacı Zeynalabdin Tağıyevin vəsaiti hesabına Bakıda açılmış müsəlman qız məktəbinə rəhbərlik etmişdi. Hənifə xanım sonrakı illərdə də məktəb işini davam etdirmiş, qadınların savadlanması üçün çalışmışdı. Onun fəaliyyəti müəllim əməyinin ictimai əhəmiyyətini aydın göstərir: təhsil almaq imkanı qazanan qızların qarşısında yeni həyat və fəaliyyət yolları açılırdı. Qadınların maariflənməsi uğrunda bu zəhmət Azərbaycan məktəb tarixinin mühüm səhifələrindəndir.

Bu pedaqoqları birləşdirən cəhət təhsilə uşağın gələcəyini dəyişə biləcək imkan kimi yanaşmaları idi. Onların xidmətlərini yada salarkən diqqəti yalnız keçmişin çətinliklərinə yönəltmək kifayət etmir. Əsas məsələ həmin işin mahiyyətini bu gün də anlamaqdır. Şagirdin məktəbdə özünü kənarda hiss etməməsi, qabiliyyətini göstərmək üçün fürsət tapması, çətinlik çəkəndə kömək ala bilməsi müəllim qayğısının gündəlik təzahürləridir.

Dərsin məzmunu ilə yanaşı, necə keçirilməsi də vacibdir. Hazır cavabı yadda saxlamaqla mövzunu başa düşmək eyni şey deyil. Şagird sual verməyi, səbəb axtarmağı, öyrəndiyini yeni vəziyyətdə tətbiq etməyi bacarmalıdır. Müəllimin peşəkarlığı belə bacarıqların inkişafına şərait yaratmaqda görünür. Bunun üçün dərsi aydın izah etmək qədər uşağın sualını dinləmək, yanlış cavabının səbəbini anlamaq və ona yenidən düşünmək imkanı vermək də lazımdır.

Tələbkarlıqla insana hörmət bir-birinə zidd deyil. Şagirdə məsuliyyət öyrətmək onu səhvinə görə alçaltmağı tələb etmir. Əksinə, müəllimin qiymətləndirmədə ədalətli olması, qoyduğu qaydalara özünün də əməl etməsi və hər bir uşağa diqqətlə yanaşması sinifdə etimad yaradır. Belə münasibət həm nizam-intizamı, həm də öyrənmək həvəsini qorumağa kömək edir. Müəllimin nüfuzu da ilk növbədə bu ardıcıl və məsuliyyətli davranışdan yaranır.

Rəqəmsal vasitələr dərsi zənginləşdirə bilər, lakin onların mövcudluğu öz-özlüyündə yaxşı təhsil demək deyil. Məlumatı tapmaq qədər onun doğruluğunu yoxlamaq, mənbəni tanımaq və fikirləri müqayisə etmək də vacibdir. Bu bacarıqların öyrədilməsi müəllimdən hazırlıq və biliklərini daim yeniləməyi tələb edir. Buna görə müəllimin özünün öyrənməsi üçün yaradılan imkanlar şagirdin təhsilinə göstərilən qayğının bir hissəsidir. Yeni vasitənin dəyəri onun dərsi nə qədər faydalı etməsi ilə ölçülməlidir.

Valideynlə müəllim arasındakı münasibət də bu işdə mühüm yer tutur. Məktəbdə yaranan hər çətinliyi tərəflərdən birinin üzərinə qoymaq problemi həll etmir. Uşağın maraqlarını əsas götürən açıq söhbət, qarşılıqlı hörmət və ardıcıl əməkdaşlıq daha faydalıdır. Valideyn müəllimin əməyini, müəllim isə uşağın ailə şəraitini nəzərə alanda ortaq həll tapmaq asanlaşır. Bu əlaqənin yalnız qiymətlər müzakirə ediləndə deyil, uşağın inkişafının bütün mərhələlərində qorunması vacibdir.

Müəllimdən hər vəziyyətdə fədakarlıq gözləməklə kifayətlənmək olmaz. Dərsə hazırlıq üçün vaxt, əlçatan tədris materialları, təcrübə mübadiləsi və peşəkar inkişaf imkanları onun işinin zəruri şərtləridir. Müəllimin nüfuzunu qorumaq həm də əməyinə ədalətlə yanaşmaq, uğurunu görmək və çətinliyini eşitmək deməkdir. Eyni zamanda, müəllimin öz peşəsinə sədaqəti bilik, məsuliyyət və etik davranışla təsdiqlənməlidir. Təhsilə etimad qarşılıqlı məsuliyyət üzərində qurulur.

Müəllimlər Gününün dəyəri bir günlük diqqətin ilboyu davam edən qayğıya çevrilməsindədir. Keçmişin tanınmış maarifçilərini ehtiramla anarkən bu gün siniflərdə və auditoriyalarda çalışan müəllimlərin əməyini də unutmamalıyıq. Təhsilə ciddi münasibət, məktəblə əməkdaşlıq və müəllim zəhmətinin qiymətləndirilməsi bayram təbrikini əməli münasibətlə tamamlayır. Bütün müəllimləri peşə bayramı münasibətilə təbrik edir, onlara cansağlığı, yaradıcılıq əzmi və yetişdirdikləri nəsillərin uğurlarını görmək sevinci arzulayırıq.

Gülnarə Allahverdiyeva

ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi.