Məsumluq prezumpsiyası: Şübhəli şəxsdən təqsirləndirilən şəxsə kimi incə xətt

Faktum.az xəbər verir ki, müasir hüquq sisteminin, insan hüquqlarının və ədalətli məhkəmə araşdırmasının təməl sütunlarından biri “Məsumluq prezumpsiyası” (günahsızlıq karinəsi) prinsipidir. Bu prinsipə əsasən, cinayət törətməkdə şübhəli və ya təqsirləndirilən hər bir şəxs, onun təqsiri qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada və məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş yekun hökmü ilə sübuta yetirilənədək təqsirsiz sayılır. Şəxsin öz təqsirsizliyini sübut etmək vəzifəsi yoxdur; təqsirliliyi sübut etmək öhdəliyi tamamilə ittiham tərəfinin üzərinə düşürvə subut olunmamış hər bir şübhə təqsirləndirilənin lehinə şərh edilməlidir.

Lakin rəqəmsal dövrdə, sosial şəbəkələrin və operativ medianın həyatımızın hər sahəsinə nüfuz etdiyi bir vaxtda bu fundamental hüquq prinsipi tez-tez ciddi təhdidlərlə üz-üzə qalır. Şəxs haqqında hələ heç bir rəsmi məhkəmə qərarı, hətta təkzibedilməz sübutlar olmadan, sadəcə hüquq-mühafizə orqanlarının ilkin məlumatı və ya sosial şəbəkə paylaşımları əsasında verilən hökmlər kütləvi “ictimai mühakimə”yə (media linçinə) yol açır. Şübhəli şəxsin fotosunun, ad-soyadının “cinayətkar” tonda cəmiyyətə təqdim edilməsi hüquqi müstəvidə məsumluq prezumpsiyasının birbaşa pozulmasıdır.

Media linçi və vaxtından əvvəl verilən cəmiyyət hökmü şəxsin mənəvi, psixoloji və sosial həyatına vurulan bərpaolunmaz zərərdir. Hətta sonradan aparılan istintaq nəticəsində şəxsin tamamilə günahsız olduğu ortaya çıxsa və məhkəmə bəraət hökmü çıxarsa belə, ictimai rəydə formalaşdırılmış “təqsirli” damğasını silmək illər ala bilər və ya ümumiyyətlə mümkün olmur. Bu səbəbdən jurnalistika etikası və kütləvi informasiya vasitələri haqqında qanunvericilik də daxil olmaqla, cinayət prosesi zamanı terminologiyanın düzgün seçilməsi, “cinayətkar” ifadəsinin yalnız məhkəmə hökmündən sonra işlədilməsi hüquqi zərurətdir.

Nəticədə, məsumluq prezumpsiyası təkcə hüquqşünasların əməl etməli olduğu quru qanun maddəsi deyil, hər bir vətəndaşın və media mənsubunun hörmətlə yanaşmalı olduğu sivilizasiya göstəricisidir. Ədalət tələsik ictimai qınaqla deyil, yalnız qanunun üstünlüyü və soyuqqanlı məhkəmə araşdırması ilə bərqərar ola bilər. Məsumluq prezumpsiyasını qorumaq hər bir fərdin hüquqi təhlükəsizliyini və cəmiyyətin ədalətə olan inamını qorumaq deməkdir.