İnsanlar niyə falçılara inanırlar?

Psixologiyanın izah edə bilmədiyi deyil, izah etdiyi tərəflər

Faktum.az xəbər verir ki, elm və texnologiyanın görünməmiş sürətlə inkişaf etdiyi XXI əsrdə belə, falçılara, ekstrasenslərə və astroloqlara olan maraq azalmır. Xüsusilə böhran, müharibə, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və ya şəxsi uğursuzluqlar dövründə insanlar kütləvi şəkildə gələcəkdən xəbər verdiyini iddia edən şəxslərə pənah aparırlar. Şarlatanlıq və ya mistika kimi görünən bu fenomenin arxasında əslində insan beyninin və psixologiyasının çox dəqiq işləyən mexanizmləri dayanır. Psixologiya elmi insanların falçılara niyə inandığını və bu “sehrin” necə işlədiyini bir neçə təməl mexanizmlə tamamilə izah edir.

İnsanların falçılara inanmasının başlıca psixoloji səbəbləri və elmi izahları bunlardır:

Barnum (və ya Forer) effekti: Psixologiyada ən məşhur fenomendən biri olan bu effekte görə, insanlar hər kəs üçün keçərli ola biləcək ümumi, muğam və qeyri-müəyyən ifadələri sırf özlərinə aid xüsusi bir həqiqət kimi qəbul edirlər. Falçıların istifadə etdiyi “Içində böyük bir nisgil var”, “Yaxınlarda bir xəbər alacaqsan”, “Səni başa düşməyən bir insan var” kimi cümlələr əslində hər bir fərdin həyatına uyğun gəlir, lakin beyin bunu yalnız özünə xas “möcüzəvi” bir bəsirət kimi kodlayır.

Soyuq Oxuma (Cold Reading) texnikası: Falçılıq peşəkar psixoloji müşahidə bacarığına dayanır. Mütəxəssis falçılar qarşısındakı insanın geyimindən, bədən dilindən, səsinin tonundan, əllərinin vəziyyətindən və göz kontaktından onun sosial statusunu, narahatlığını və nəyi eşitmək istədiyini anında analiz edirlər. Kiçik suallar verməklə (“sual-cavab” zənciri) qarşıdakı insandan gizlicə informasiya toplayır və sonra bu informasiyanı bəzəyərək ona “gələcək xəbəri” kimi geri satırlar.

Təsdiqləmə meyli (Confirmation Bias): İnsan beyninin ən böyük koqnitiv yanılmalarından biridir. İnsanlar inanmaq istədikləri şeyləri xatırlamağa, uymayan detalları isə unutmağa meyllidirlər. Falçının dediyi 20 proqnozdan yalnız 1-i təsadüfən düz çıxdıqda, insan beyni o tek “düzgün” təxmini möcüzə kimi yaddaşda saxlayır, qalan 19 səhv proqnozu isə tamamilə unudur.

Qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlük və nəzarət illuziyası: İnsan psixologiyası üçün ən böyük stres mənbəyi “bilməmək”dir. İqtisadi və ya şəxsi böhran dövründə gələcəyin qeyri-müəyyənliyi insanda böyük təşviş yaradır. Falçının verdiyi (hətta yalan olsa bile) dəqiq cavablar insana həyatı üzərində müvəqqəti “nəzarət hissi” bəxş edir və beynin stres səviyyəsini aşağı salır.

Plaçebo effekti və Arzulanan təlqin: İnsanlar çox vaxt duymaq istədikləri təsəllini eşitmək üçün falçıya gedirlər. Falçının “hər şey yaxşı olacaq”, “o sənə qayıdacaq” kimi optimist təlqinləri insanda müvəqqəti rahatlıq və ümid yaradır. Bu mənəvi rahatlıq plaçebo effekti verərək insanın qısa müddətlik özünü yaxşı hiss etməsinə səbəb olur.

Yekun olaraq, falçılıq mistik bir vergi və ya fövqəltəbii bir qüvvə deyil, insanın emosional zəifliklərindən, gələcək qorxusundan və beynin təbii aldanış mexanizmlərindən peşəkarcasına istifadə edən sosiopsixoloji bir fenomendir. İnsanlar falçının gələcəyi görməsinə deyil, əslində falçının onlara verdiyi müvəqqəti təsəlli və rahatlığa inanırlar.