İncəsənətin fırtınası: Stendal Sindromu və estetik şokun psixosomatik sirri
Faktum.az xəbər verir ki, incəsənət yalnız gözəllik duyğusu bəxş edən estetik vasitə deyil, bəzən insan bədənini təməldən sarsıdan, fiziki və psixoloji müvazinəti pozan güclü təxribatçıdır. İnsanın həddindən artıq gözəl, dərin və ya tarixi baxımdan dəyərli incəsənət əsərləri ilə qarşılaşdıqda yaşadığı kəskin fiziki və psixoloji reaksiya təbabət və psixologiyada Stendal Sindromu (Stendhal syndrome) və ya Florensiya sindromu kimi tanınır.
Bu nadir psixosomatik fenomen adını məşhur fransız yazıçısı Stendaldan (Marie-Henri Beyle) almışdır. 1817-ci ildə İtaliyanın Florensiya şəhərinə səyahət edən yazıçı, Müqəddəs Xaç kilsəsində (Santa Croce) Qiottonun freskalarını və Mikelancelonun əsərlərini seyr edərkən gözlənilməz bir hal yaşayır. Stendal öz xatirələrində bu vəziyyəti belə təsvir edirdi: “Mən bir növ vəcd və eyforiya vəziyyətində idim. Ulvi gözəlliklə qarşılaşmaq həyəcanından ürəyim şiddətlə döyünməyə başladı, başım fırlandı və elə bildim ki, hər an yıxıla bilərəm…” Bu tarixi müşahidə bədii gözəlliyin insan fiziologiyasına birbaşa təsir göstərə biləcəyinin ilk yazılı sübutlarından birinə çevrildi.
Uzun illər sadəcə subyektiv təəssürat kimi baxılan bu hal, 1979-cu ildə italyan psixiatrı Qraziella Maqerini (Graziella Magherini) tərəfindən elmi müstəviyə gətirildi. Florensiyadakı məşhur Uffizi qalereyasında çalışan Maqerini, il ərzində yüzlərlə turistin Bottiçellinin “Veneranın doğulması” və ya Mikelancelonun “David” heykəli qarşısında başgicəllənmə, huşunu itirmə, panik atak, hallüsinasiyalar və kəskin təzyiq dəyişikliyi keçirdiyini müşahidə etdi. Kliniki təhlillər göstərdi ki, tarixi və estetik cəhətdən sıx yüklənmiş mühit insanın emosional müdafiə mexanizmini iflic edir; beyin eyni anda həddindən artıq estetik informasiya və simvolik dərinliklə toqquşduqda, mərkəzi sinir sistemi aşırı stimulyasiyaya dözməyərək bədənə psixosomatik “dayan” əmri verir.
Bu fenomen vacib bir sualı ortaya çıxarır: Əgər bədii gözəllik insan fiziologiyasını təsir altına alacaq qədər güclü bir təxribatçıdırsa, müasir kütləvi incəsənət niyə bu hissi kütləşdirir? Müasir rəqəmsal dövrdə insan hər gün minlərlə vizual təsvirə, filtrlənmiş kadrlara və sürətli məzmuna məruz qalır. “Sürətli istehlak” mədəniyyəti incəsənəti dərin təfəkkür obyekti olmaqdan çıxarıb, anlıq vizual həzz vasitəsinə çevirib. İncəsənət əsəri ilə təkbətək qalıb onun mahiyyətinə varmaq əvəzinə, müasir insan onu ekran arxasından cəmi 2-3 saniyə ərzində “qaydalarla” ötürür. Nəticədə beynin estetik həzz və duyğu reseptorları aşırı yüklənmədən kütləşir və insan zəngin bədii dərinliyi hiss etmək qabiliyyətini itirir.
Stendal Sindromu bizə xatırladır ki, gerçək incəsənət sadəcə baxılmaq üçün değil, yaşanmaq və ruhən həzm olunmaq üçündür. Sürətli dünyada bir anlıq dayanmaq və bir əsərin dərinliyinə dalmaq, kütləşmiş duyğularımızı yenidən canlandırmağın yeganə yoludur.