Gecənin neyron fəallığı

REM yuxusunda emosional təmizlənmə və yaradıcılığın kodu

Faktum.az xəbər verir ki, insan şüurunun ən müəmmalı və sehrli aləmlərindən biri olan yuxu, uzun əsrlər boyu yalnız pasiv istirahət mərhələsi kimi dəyərləndirilmişdir. Lakin müasir neyrobiologiya və xronobiologiyanın inkişafı göstərir ki, bədənin tamamilə hərəkətsiz qaldığı, əzələlərin paralyzə olunduğu saatlarda beyin əslində ən intensiv və yaradıcı fəaliyyət dövrünü yaşayır. “Paradoqsal yuxu” və ya REM (Rapid Eye Movement — sürətli göz hərəkətləri) fazası adlanan bu mərhələ, fiziki passivliklə zehni fəallığın nadir kəsişmə nöqtəsidir. Beynin oyanıqlıq dərəcəsinə bərabər elektrik dalğaları istehsal etdiyi bu faza təkcə yuxugörmələrin mənbəyi değil, həm də insanın emosional dözümlülüyünün və yaradıcılıq qabiliyyətinin neyron səviyyəsində yeniləndiyi xüsusi bir mexanizmdir.

Neyroelm mütəxəssisləri diqqəti çəkirlər ki, REM fazası zamanı beynimizdə misilsiz bir emosional “terapiya” prosesi baş tutur. Gün ərzində yaşadığımız stres, təşviş, qorxu və gərginliklər beynin emosional mərkəzi olan amiqdalada toplanır. Paradoqsal yuxu əsnasında isə stres hormoni olan noradrenalin ifrazı demək olar ki, sıfıra enir. Bu kimyəvi sakitlik şəraitində beyin keçmiş günün ağır emosional təcrübələrini yenidən emal edir, onların acı tərəflərini təmizləyir və məlumatı saf yaddaş qovluğuna köçürür. Başqa sözlə, REM yuxusu bizi günün travmalarından və psixoloji gərginliklərindən azad edən təbii bir emosional süzgəcdir. Yuxusuzluq və ya gecə yuxusunun kəsilməsi nəticəsində bu fazadan məhrum olan fərdlərdə təşviş pozuntularının və emosional dözümsüzlüyün kəskin artması məhz bu mexanizmin pozulması ilə izah olunur.

Bununla yanaşı, paradoqsal yuxu insani yaradıcılığın və gözlənilməz kəşflərin əsas mənbəyidir. REM fazasında beynin Məntiqi və rasional idarəetmə mərkəzi olan prefrontal qabıq fəaliyyətini yavaşladır, bu isə fərqli yaddaş zonaları arasında sərbəst və gözlənilməz əlaqələrin qurulmasına şərait yaradır. Bir-biri ilə heç bir əlaqəsi olmayan anlayışlar, xatirələr və təcrübələr bu zaman kəsişir; tarixdə bir çox alim, bəstəkar və yazıçının illərlə tapamadığı həll yollarını və ya yaradıcılıq ideyalarını yuxuda tapması təsadüfi değildir. REM fazası beynin çərçivələri yıxaraq abstrakt düşünmə, assosiativ zəka və yaradıcı sintez aparmaq qabiliyyətini maksimuma çatdırır.

Müasir həyat ritminin gətirdiyi xroniki yuxu azlığı və rəqəmsal stimulyasiya birinci növbədə REM fazasının müddətini qısaldır. Bu durum yalnız fiziki yorğunluğa değil, həm də cəmiyyətdə emosional həssaslığın azalmasına, yaradıcı təfəkkürün kasıblaşmasına gətirib çıxarır. Yuxunun bu sirli və bərpaedici fazasını qorumaq müasir insanın zəka genişliyini və ruhi sağlığını saxlamaq üçün həyati zərurətdir.