Gecə gec yatmağın bədəli
Gec yatmağın sağlamlığa və psixologiyaya dağıdıcı təsirləri
Faktum.az xəbər verir ki, müasir dövrdə sosial şəbəkələr, seriallar, iş gərginliyi və gecə həyatı vərdişləri ucbatından milyonlarla insan yuxu rejimini arxa plana keçirir. “Gecə quşu” olmaq bir çoxları üçün adi həyat tərzinə çevrilsə də, elmi və tibbi tədqiqatlar gecə gec yatmağın (xüsusilə saat 23:00-dan sonraya qalmağın) orqanizm üçün bərpaolunmaz fəsadlar yaratdığını sübut edir.
İnsan bədəni milyonlarla il ərzində formalaşmış bioloji saata — sirkad ritmə tabedir. Bu ritmin ən vacib halqası saat 23:00 ilə 03:00 arasında beyində sintez olunan melatonin (yuxu və cavanlıq hormonu) və böyümə hormonudur. Gecə gec yatdıqda melatonin ifrazı kəskin şəkildə düşür. Bu da orqanizmin hüceyrə səviyyəsində yenilənməsini dayandırır, qocalma prosesini sürətləndirir və immun sistemini zəiflədir.
Tibb alimlərinin gəldiyi nəticələrə əsasən, xroniki olaraq gecə gec yatmağın əsas təhlükələri bunlardır:
Maddələr mübadiləsinin pozulması və piylənmə: Gecə saatlarında oyaq qalmaq toxluq hormonu olan leptini azaldır, açlıq hormonu qrelini isə artırır. Bu da gecə yemək vərdişinə və sürətli çəki artımına gətirib çıxarır.
Ürək-damar xəstəlikləri riski: Yuxusuzluq və ya gec yatmaq qanda stres hormonu olan kortizolun səviyyəsini yüksəldir. Bu da arterial təzyiqin artmasına, damar sərtliyinə və infarkt riskinin 40%-dək yüksəlməsinə səbəb olur.
Beyin funksiyalarının zəifləməsi: Gecə yuxusu zamanı beynin “qlimfatik sistemi” fəallaşaraq gün ərzində toplanmış toksinləri (xüsusilə Altsheymer xəstəliyinə səbəb olan beta-amiloid zülallarını) təmizləyir. Gec yatdıqda bu təmizlənmə baş vermir, nəticədə yaddaş zəifləməsi, diqqətsizlik və zehni dumanlanma yaranır.
Psixoloji pozuntular: Gec saatlarda oyaq qalmaq neyrotransmitterlərin balansı pozur. Tədqiqatlar göstərir ki, gec yatmağı vərdiş edən insanlarda depresiya, təşviş pozuntusu (anfsiete) və emosional tükənmə halları vxtında yatanlara nəzərən iki dəfə çox müşahidə olunur.
Həkimlər vurğulayırlar ki, keyfiyyətli yuxu yalnız saatların sayı ilə deyil, düzgün zaman kəsiyi ilə ölçülür. Günəş batdıqdan sonra bioloji ritmə uyğun olaraq saat 22:00–23:00 radələrində yatmaq uzunömürlülüyün və psixoloji sağlamlığın birincili şərtidir.