Dünyanın müxtəlif dinlərində “axirət” necə təsvir olunur?

Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyət tarixinin ən qədim və universal suallarından biri olan ölüm və ölümdən sonrakı həyat, fərqli sivilizasiyalar və dinlər tərəfindən özünəməxsus fəlsəfi və mistik baxışlarla izah edilmişdir. Maddi dünyanın fani olduğunu qəbul edən demək olar ki, bütün inanc sistemləri insanın fiziki varlığı sona çatdıqdan sonra şüurun və ya ruhun varlığını davam etdirəcəyi bir “axirət” anlayışı formalaşdırmışdır. Lakin bu axirət anlayışının forması, məqsədi və məkanı dinlərin kainat fəlsəfəsindən asılı olaraq kəskin şəkildə fərqlənir.

İbrahimi dinlərdə – İslam, Xristianlıq və Yəhudilikdə axirət anlayışı xətti zaman oxu üzərində qurulmuşdur; yəni dünya həyatı bir imtahan, axirət isə bu imtahanın yekun hesablaşma yeridir. İslam fəlsəfəsində axirət (Əlhəmdülillah ki, Böyük Məşhər günü ilə başlayan) insanın dünyadakı əməllərinin tam ədalətlə tərəziyə çəkildiyi müqəddəs bir mərhələdir. Yaxşı əməl sahibləri üçün altından çaylar axan, əbədi dinclik və nemət məkanı olan Cənnət, şər tərəfdarları üçün isə fiziki və mənəvi əzabın hökm sürdüyü Cəhənnəm vəd edilir. Xristianlıqda da oxşar şəkildə Cənnət (İlahilərlə və Tanrı ilə vəhdət) və Cəhənnəm anlayışları mərkəzi yer tutur; katolisizmdə holds isə ruhların günahlardan təmizlənməsi üçün Araf (Purqatori) adlı ara məkan da mövcuddur. Yəhudilikdə isə fokus daha çox bu dünyadakı ədalətli həyata yönəlsə də, ölümdən sonra ruhların getdiyi Şeol (kölgələr aləmi) və gələcəkdə Məsihin gəlişi ilə baş verəcək dirilmə inancı mövcuddur.

Dövrü (tsiklik) zaman anlayışına söykənən Şərq dinlərində – Hinduizm, Buddizm və Caynizmdə axirət tək bir Cənnət və ya Cəhənnəmdən ibarət deyil. Hinduizmdə ruh (Atman) kamil səviyyəyə çatana qədər Karma qanununa uyğun olaraq reinkarnasiya zəncirində (Samsara) müxtəlif bədənlərdə doğulmağa davam edir; son məqsəd isə bu dövriyyədən azad olub ilahi şüurla birləşməkdir (Mokşa). Buddizmdə isə axirət anlayışı əbədi bir məkan deyil, şüurun vəziyyətidir. Məqsəd arzuların, aldanışların və əzabların bitdiyi, şüurun tam sükunətə qovuşduğu Nirvana halına çatmaqdır. Şərq dinlərində müvəqqəti cənnət və ya cəhənnəm bənzəri aləmlər olsa da, bunlar əbədi deyil, ruhun növbəti doğuşa qədər keçdiyi müvəqqəti dayanacaqlardır.

Qədim və dualist dinlərdən olan Zərdüştilikdə axirət anlayışı İbrahimi dinlərin cənnət-cəhənnəm modelinə böyük təsir göstərmişdir. Zərdüştiliyə görə, vəfat edən ruh Çinvat körpüsündən keçir; əgər insanın xeyirxah əməlləri çoxdursa, körpü genişlənir və o, İşıq aləminə (Cənnət) daxil olur, şər əməlləri çoxdursa, körpü ülgüc kimi itiləşərək onu Qaranlıq quyusuna (Cəhənnəm) düşürür. Bütün bu fərqli təsvirlər göstərir ki, axirət anlayışı insanlığın ədalət, əbədilik və fani həyatın mənası axtarışının ən dərin mənəvi təzahürüdür.