Albuxarı gavalı: Ağacı, yarpağı, kimyəvi tərkibi, orqanizmə faydaları, zərərləri və kulinariya dəyəri
Faktum.az xəbər verir ki, albuxarı – Qızılgülkimilər (Rosaceae) fəsiləsinin Gavalı (Prunus) cinsinə ait olan, xüsusilə Azərbaycan və Yaxın Şərq regionunda həm təzə, həm də qurudulmuş formada geniş istifadə edilən dəyərli bir meyvə növlüdür.
Albuxarı ağacı adətən 3-8 metr hündürlüyündə olan, mülayim və subtropik iqlimi sevən, yazda ağ-çəhrayı çiçəklər açan çoxillik bitkidir. Onun tünd-yaşıl rəngli, kənarları dişli və yumurtavari formada olan yarpaqları zəngin fitonsid, flavonoid və aşı maddələri (taninlər) ehtiva edir. Xalq təbabətində albuxarı ağacının yarpaqlarından hazırlanan dəmləmələr və bişirmələr güclü mikrobəleyhinə, iltihabəleyhinə, qan dayandırıcı və yarasağaldıcı vasitə kimi istifadə olunur, ağız boşluğu iltihablarında (stomatit, gingivit) qarqara kimi tətbiq edilir.
Albuxarı gavalısının meyvəsi təzə halda sarı, qırmızı və ya tünd-bənövşəyi rəngdə olur, qurudulduqda isə tünd-sarı və ya qara-qırmızımtıl çalarlar alır. Tərkibi A, C, K, B1, B2, B6 vitaminləri, kalium, dəmir, maqnezium, fosfor, pəhriz lifləri (kletchatka), təbii şəkər spirti olan sorbitol, malik və sitrik turşuları, eyni zamanda yüksək dərəcədə polifenol antioksidantları ilə zəngindir.
Bu zəngin tərkib sayəsində albuxarı insan orqanizminə çoxşaxəli müsbət təsir göstərir:
Həzm sistemi: Tərkibindəki sorbitol və pəhriz lifləri bağırsaq Peristaltikasını aktivləşdirərək xroniki qəbizliyin qarşısını alır, həzm prosesini yüngülləşdirir.
Ürək-damar sistemi: Yüksək kalium miqdarı arterial təzyiqi tənzimləyir, damar divarlarının elastikliyini artırır və pis xolesterinin (LDL) səviyyəsini aşağı salır.
Sümük və qan sağlamlığı: K vitamini və bor mineralı sümük sıxlığını saxlayaraq osteoporoz riskini azaldır; tərkibindəki dəmir və C vitamini sinergiyası isə anemiyanın (qan azlığı) profilaktikasında mühüm rol oynayır.
Antioksidant qorunması: Sərbəst radikalları neyralizasiya edərək hüceyrə qocalmasını ləngidir və immuniteti möhkəmləndirir.
Lakin albuxarının aşırı və ya diqqətsiz istehlakı müəyyən fəsadlara yol aça bilər. Tərkibindəki lif və sorbitolun çoxluğu normadan artıq yeyildikdə diareya (ishal), köp, qaz və qarın sancılarına səbəb olur. Qurudulmuş albuxarıda təbii şəkər konsentrasiyası yüksək olduğundan şəkərli diabet xəstələri və artıq çəkidən əziyyət çəkənlər onu məhdud miqdarda (gündə 3-5 ədəd) qəbul etməlidirlər. Həmçinin tərkibindəki oksalatlara görə böyrək daşı xəstəliyinə meylli şəxslərin ehtiyatlı olması tövsiyə edilir.
Azərbaycan kulinariyasında albuxarı xüsusi çəkiyə malikdir. Xüsusilə Şəki-Zaqatala, Naxçıvan və Quba-Xaçmaz zonalarında yetişdirilən albuxarı, milli mətbəximizin tacı sayılan turşulu plovların (turşu-qovurma, şirin-qovurma), xörəklərin, piti və tərəvəz dolmalarının tərkibinə əlavə olunaraq yeməklərə özünəməxsus xoş turşuluq və zəngin ətir qatır.