Qədim sağlamlıq mənbəyi
Əzgilin bitki dünyasındakı yeri, meyvəsi, yarpağı və müalicəvi sirləri
Faktum.az xəbər verir ki, Qafqaz, Kiçik Asiya və Cənub-Şərqi Avropa meşələrinin yerli bitkisi olan əzgil (lat. Mespilus germanica və ya Eriobotrya japonica – Yapon əzgili / muşmula) Gülçiçəklilər (Rosaceae) fəsiləsinə aid, minilliklər boyu həm xalq təbabətində, həm də gündəlik qidalanmada geniş istifadə edilən unikal təbii fenomendir. Qədim yunanlar və romalılar dövründən məlum olan bu bitki xüsusilə payızın sonu və qışın əvvəlində dərilən, yetişdikcə yumşalıb şirinləşən özünəməxsus meyvəsi və müalicəvi yarpaqları ilə botanika və diyetologiya elmində böyük dəyərə malikdir.
Botanik xüsusiyyətləri: Meyvəsi, yarpağı və çiçəyi
Əzgil ağacı və ya kolluğu təbiətdə özünəməxsus biologiyası ilə seçilir:
Əzgil meyvəsi dəriləndə bərk və büzücü (turşumtul-acı) dad verir. Meyvənin tam yetişməsi və dadlanması üçün onun soyuqda, hətta yüngül şaxtada qalması və ya dərolduqdan sonra bir neçə həftə saxlanılaraq yumşalması (fermentasiya olunması) lazımdır. Yumşaldıqdan sonra daxili tünd qəhvəyi, şirin və məlhəm formalı püre konsistensiyasına düşür. Tərkibi C, A, B1, B2 vitaminləri, pektin, tanninlər (büzücü maddələr), orqanik turşular (alma və sitron turşusu), həmçinin dəmir, kalium, kalsium, maqnezium və sodium mineralları ilə son dərəcə zəngindir.
Əzgilin enli, tünd yaşıl və alt hissəsi tüklü yarpaqları təbii fitonsidlər, antioksidantlar, triterpen B birləşmələri və flavonoidlərlə zəngindir. Xüsusilə Sharq təbabətində əzgil yarpaqlarından hazırlanan dəmləmələr tənəffüs yolları və maddələr mübadiləsi pozuntularında təbii dərman kimi tətbiq olunur.
Ağ və ya çəhrayı tonlarda açan əzgil çiçəkləri gözəl ətir saçmaqla yanaşı, balverən bitki kimi də qiymətləndirilir. Bitkinin qabığı və çiçəkləri də iltihabəleyhinə maddələrlə zəngindir.
Əzgilin (meyvə və yarpaqlarının) insan orqanizminə faydaları
Əzgil meyvəsi və yarpaq dəmləməsi təbii sidikqovucu xüsusiyyətə malikdir. Böyrəklərdə qum və xırda daşların tökülməsinə kömək edir, sidik-cinsiyyət sistemindəki iltihabi prosesləri azaldır.
Yetişmiş yumşaq əzgil meyvəsi bol pəhriz lifləri və pektin sayəsində bağırsaqların fəaliyyətini yaxşılaşdırır və qəbizliyi aradan qaldırır. Əksinə, az yetişmiş bərk meyvəsi və ya yarpaq dəmləməsi tərkibindəki tanninlər sayəsində ishalın (diareyanın) qarşısını alan güclü büzücü təsirə malikdir.
Əzgil yarpaqlarının dəmləməsi (çay) tənəffüs yollarındakı bəlğəmi yumşaldır, xroniki öskürək, bronxit və boğaz ağrılarında sakitləşdirici effect verir.
Tərkibindəki pektin və antioksidantlar qanda “pis” xolesterini aşağı salır. Aşağı qlisemik indeksə malik olduğu üçün diabet xəstələrinin rasionu üçün təhlükəsizdir, yarpaq çayı isə insulinin həssaslığını artırmağa kömək edir.
Kaliumla zəngin olması arterial təzyiqi tənzimləyir, damar divarlarını möhkəmləndirirvə infarkt riskini azaldır.
Yüksək C və A vitamini orqanizmin müqavimətini artırır, sərbəst radikalları zərərsizləşdirərək dəri hüceyrələrinin yenilənməsini dəstəkləyir.
Mümkün zərərləri və əks-göstərişləri
Az yetişmiş, turşumtul əzgil və ya həddindən artıq istifadə edilən çiy meyvə yüksek turşuluqlu qastrit və mədə xorası olan şəxslərdə qıcıqlanmaya səbəb ola bilər.
Əzgilin daxilindəki iri çəyirdəklər tərkibində az miqdarda sianogen qlikozidlər (amiqdalin) saxlayır. Bu çəyirdəkləri çeynəmək və ya udmaq zəhərlənmə riski yarada bilər, buna görə çəyirdəklər mütləq kənarlaşdırılmalıdır.
İntensiv vitamin və tanin tərkibinə görə azyaşlı uşaqlara və allergiya meyilli kişilərə ilk dəfə az miqdarda verilməlidir.
Tam yumşalmamış, bərk əzgil həddən artıq yeyildikdə tanninlərin yüksək sıxlığı səbəbindən həzmi ləngidə və qəbizlik yarada bilər.
Doğru istifadə qaydaları və istehlak formaları
Dərildikdən sonra tam yumşalan, qabığı tündləşən əzgil meyvəsi soyularaq çəyirdəkləri çıxarılır və çiy halda yeyilir.
1 xörək qaşığı qurudulmuş və ya təzə xırdalanmış əzgil yarpağı 250 ml qaynar suda 10-15 dəqiqə dəmlənir. Öskürək, boğaz ağrısı və ya həzm problemləri zamanı gündə 1-2 stəkan içilə bilər.
Əzgil meyvəsindən təbii pektinlə zəngin jele, püre, kompot və müalicəvi mürəbbələr hazırlanır. Bu formada da qış aylarında vitamin deposu kimi istifadə olunur.
Həm şirin meyvəsi, həm də müalicəvi yarpaqları ilə əzgil təbiətin bəşəriyyətə bəxş etdiyi ən zəngin və dəyərli bərpaedici vasitələrdən biri kimi öz aktuallığını qoruyur.