Alqı-satqıdan o tərəfə
Şərq bazarlarının sosiologiyası və “bazarlıq etmək” sənəti
Faktum.az xəbər verir ki, müasir istehlak cəmiyyətində alış-veriş dedikdə gözümüzün önünə parlaq işıqlandırılmış, sakit musiqinin səsləndiyi, malların üzərində dəyişməz qiymət etiketlərinin yapışdırıldığı və kassa aparatının elektron bip səsi ilə bitən soyuq proses gəlir. Supermarketlər və elektron ticarət platformaları bizə sürət, rahatlıq və standartlaşdırma təklif edir. Lakin bu texnoloji rahatlıq fonunda insanlıq minilliklər boyu formalaşmış unikal bir sosial məkanı və ünsiyyət formasını yavaş-yavaş itirir. Bu, Şərq bazarı və onun ayrılmaz hissəsi olan “bazarlıq etmək” (qiymət öldürmə) kültürüdür.
Şərq sosiologiyasında bazar heç vaxt sadəcə tələb və təklifin kəsişdiyi, tərəvəzin və ya xalçanın pul ilə dəyişdirildiyi iqtisadi nöqtə olmamışdır. Bazar — şəhərin sosial ürəyi, məlumat mübadiləsi mərkəzi, insan xarakterlərinin toqquşduğu və sınaqdan keçdiyi açıq səhnə idi. Şərq bazarında hər bir piştaxta teatr səhnəsini, satıcı və alıcı isə həmin səhnənin əsas aktyorlarını xatırladır.
“Bazarlıq etmək” – iqtisadi dildə sadəcə endirim almaq cəhdi kimi görünsə də, psixoloji müstəvidə qarşılıqlı hörmət, etibar və verbal (sözlü) rəqs ritualıdır. Satıcının ilkin olaraq qiyməti baha deməsi xəsislikdən deyil; bu, dialoqu başlatmaq, alıcını oyuna dəvət etmək üçün verilən ilk siqnaldır. Alıcının qiyməti yarıbayarı salması, satıcının “incimiş” kimi davranaraq malın keyfiyyətindən, çəkdiyi əziyyətdən danışması, alıcının piştaxtadan uzaqlaşır kimi edib geri dönməsi – bütün bunlar əsrlərlə cilalanmış verbal və jestikulyar psixoloji oyunlardır. Bu prosesdə tərəflər bir-birinin gözünə baxır, jestləri oxuyur, səsin tonunu tənzimləyir vən nəhayət ortaq məxrəcə gələndə hər iki tərəf özünü qalib hiss edir. Satıcı malını satır, alıcı isə özünü bacarıqlı hiss edir.
Müasir superketlərin şüşə Vitrinləri və barkod sistemləri bu insani kontaktı tamamilə sıfırladı. Dəyişməz etiketlər alıcıya bir növ ultimatum təqdim edir: “Ya bu qiymətə al, ya da çıx git”. Burada nə gülüşə yer var, nə dialoqa, nə də tərəflərin bir-birini tanımasına. Bazar insanı fəal sosial subyektə çevirirdisə, supermarket insanı passiv kassa müştərisinə çevirir.
Şərq bazarlarındakı “bazarlıq kültürü” – insanın insanla canlı ünsiyyətinin, sövdələşmə sənətinin və sosial həmrəyliyinin ifadəsidir. Müasir şəhər həyatında bazarların itməsi və ya formasını dəyişməsi, təkcə unikal bir ticarət formasını deyil, həm də gündəlik həyatımızın ən canlı insani istiliyini bizdən alır.