Ağacın liflərindən ruhun sədasına: Tarın materialşünaslığı və səs anatomiyası
Faktum.az xəbər verir ki, musiqi alətləri sadəcə incəsənət nümayiş etdirən vasitələr deyil; onlar eyni zamanda fizikanın, akustikanın və materialşünaslığın mükəmməl şəkildə qovuşduğu mühəndislik möcüzələridir. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin tacı sayılan Azərbaycan tarı – XIX əsrdə Mirzə Sadıqcan (Sadıqcan) tərəfindən quruluşca təkmilləşdirilərək sinə üzərində çalınan 11 simli formaya gətirilərkən – təkcə estetik görünüş qazanmadı, həm də dərin materialşünaslıq hesablamalarına əsaslanan nadir akustik anatomiyaya yiyələndi. Tarın çanağının məhz tut ağacından oyulması, üzərinə mal ürəyinin pərdəsinin çəkilməsi və qolundakı pərdələrin təbii materiallardan seçilməsi yüzilliklərin təcrübəsindən süzülüb gələn dəqiq fiziki zərurətdir.
Tarın akustik ürəyi hesab olunan qoşa çanağın məhz tut ağacından (Morus) hazırlanması təsadüfi deyil. Materialşünaslıq baxımından tut ağacı yüksək sıxlığa, lakin eyni zamanda kifayət qədər elastikliyə və məsaməli lif quruluşuna malikdir. Yalnız müəyyən fəsildə (əsasən payızda) kəsilən və illərlə təbii üsulla qutulub köhnəldilən tut kötüyündən yekpare şəkildə oyulan çanaq, simlərin titrəyişini həm daxilində əks etdirir, həm də kənar tezlikləri udur. Tut ağacının liflərindəki təbii qatran və nəmlik balansı səs dalğalarının rezonans daxilində boğulmasının qarşısını alır, tara özünəməxsus məxməri, tembr baxımından zəngin və gur səs bəxş edir.
Çanağın üzərinə çəkilən mal və ya dana ürəyinin qışası (pərdəsi) isə alətin akustik membran rolunu oynayır. Müasir sintez olunmuş plastik örtüklərdən fərqli olaraq, təbii membran mikro-məsaməli struktura malikdir. Bu zərif pərdə simlərin təzyiqinə dözəcək qədər möhkəm, çanağın rezonansını çölə ötürəcək qədər isə elastikdir. Simə mizrab vurulduqda yaranan titrəyiş körpü (xərək) vasitəsilə birbaşa bu membrana, oradan da tut çanağının daxili boşluğuna ötürülür. Membranla tut ağacının yaratdığı bu unikal sintez tarın səsinə incə titrəyişlər (vibrato) və zəngin obertonlar qatır.
Tarın qoluna bağlanan pərdələr (bağlamalar) da eynilə təbii materiallardan – əsasən qoyun bağırsağından hazırlanır. Təbii bağırsaq pərdələr tənzimlənən zaman qol üzərində sürüşməyən, eyni zamanda ifaçının barmaqlarının sərbəst hərəkətinə imkan verən ideal sürtünmə əmsalı yaradır. Sintetik simlərlə müqayisədə təbii pərdələr barmağın basıldığı andakı rezonansı saflığı ilə saxlayır və muğamlarımızın yarımton, mikroton incəliklərini (komma fərqlərini) dəqiqliklə ifa etməyə imkan verir.
Tarın hər bir detalı – tut ağacının lifli toxumasından tutmuş təbii pərdələrin mikro-fizikasına qədər – təbiətlə elm və incəsənətin vəhdətidir. Ustad sənətkarlarımızın material seçindəki bu dəqiqliyi, tarı sadəcə taxta və sim toplusu olmaqdan çıxarıb, insan ruhunun ən incə məqamlarını dilləndirən canlı bir akustik orqanizmə çevirmişdir.